دبلیو نشستن یا نشستن قورباغه ای، یکی از الگوهای نشستن مورد استفاده در بسیاری از کودکان میباشد. نشستن به حالت W، حالتی است که در آن زانوهای کودک خم شده، مفاصل ران به سمت داخل چرخیده، و پاشنههای پا در دو طرف لگن کودک قرار میگیرند. اگر از بالا به شکل نشستن کودک نگاه کنید، وضعیت پاهای او شبیه به حرف W به نظر میرسد. دبلیو نشستن، در کودکان فلج مغزی اهمیت ویژه ای دارد. بسیاری از والدین کودکان فلج مغزی، ممکن است متوجه شوند که اکثر اوقات کودکشان به حالت W مینشیند. شاید این مدل نشستن طبیعی، راحت و یا بامزه به نظر برسد، ولی در کودکان فلج مغزی، نشان دهنده ضعف عضلانی، مشکل در وضعیت بدنی، نیاز به ثبات بیشتر و به طور کلی روشی برای جبران محدودیت های حرکتی میباشد. در مطلب زیر توضیح خواهیم داد که چرا نشستن به حالت W برای کودکان فلج مغزی مشکل ساز و آسیب زا بوده و چگونه میتوان این حالت نشستن را در این کودکان اصلاح کرد.
دبلیو نشستن یا نشستن قورباغه ای به چه معناست؟
برخی از کودکان هنگامی که بر روی زمین مینشینند، تمایل دارند که از حالت W یا قورباغه ای استفاده کنند. در این حالت، زانوها خم شده و پاها در دو طرف لگن بر روی زمین قرار میگیرند. در نتیجه، لگن، زانوها، مچ و کف پاها همگی بر روی زمین بوده و پاها در دو سوی بدن، بیرون از لگن قرار خواهند گرفت. نشستن به حالت W، یک تکیه گاه وسیع و پایدار برای کودک ایجاد کرده و سبب میشود که کودک بتواند برای مدت طولانی راحت نشسته و نیاز زیادی به درگیر کردن عضلات مرکزی بدنش (core muscles) نداشته باشد. در نتیجه، کودک میتواند به راحتی با هر دو دستش و یا با اشیایی که در مقابلش روی زمین هستند، بازی و فعالیت کند.
با مطالعه مطلب زیر با علائم فلج مغزی در مراحل مختلف زندگی یک کودک فلج مغزی آشنا شوید: علائم فلج مغزی را در سنین مختلف بشناسید
دیدگاه های متفاوتی در مورد مضر بودن نشستن طولانی مدت کودکان عادی ( بدون اختلالات عصبی)، به حالت W وجود دارد؛ ولی در مورد کودکان فلج مغزی احتمال بیشتری وجود دارد که در اثر دبلیو نشستن، دچار مشکلات و عوارض همراه با فلج مغزی شوند.
در چه سنی، دبلیو نشستن برای کودکان مشکل ساز است؟
همان طور که عنوان شد، نشستن به حالت W در میان کودکانی که تازه در حال یادگیری نشستن مستقل هستند، بسیار رایج میباشد. در واقع، نشستن به حالت W، در پروسه رشد طبیعی کودکان در سنین حدود ۱۰ تا ۱۲ ماهگی کاملاً طبیعی محسوب شده و یکی از حالتهای نشستن مورد علاقه کودکان ۳ تا ۶ ساله میباشد.
با این وجود، معمولا در سنین ۸ تا ۱۰ سالگی، بیشتر کودکان به طور طبیعی دیگر از قورباغه ای نشستن استفاده نمیکنند؛ زیرا در این سنین، عضلات مفصل ران شروع به پایداری و تثبیت بیشتر کرده، انعطافپذیری آنها کاهش یافته و چرخاندن پاها به حالت W و نشستن به این حالت برایشان ناراحت کننده خواهد شد. نشستن به حالت W، ممکن است برای کودکان کوچک و نوپا مزایایی به همراه داشته باشد، زیرا به آنها اجازه میدهد تا به راحتی از وضعیت نشسته به حالت چهار دست و پا بروند و یا برعکس.
با مطالعه مطلب زیر با اهمیت چهار دست و پا رفتن در کودکان و تمرینات مناسب برای تقویت آن، آشنا شوید: تمرینات کاردرمانی برای چهار دست و پا رفتن نوزاد
برای بسیاری از کودکان نیز این حالت نشستن راحت و طبیعی میباشد. ولی در نظر داشته باشید چنانچه در هر سنی کودک در خارج شدن از این حالت نشستن مشکل داشته و یا تقریبا هیچ گونه حالت نشستن دیگری به جز نشستن به حالت W را استفاده نکند، این وضعیت میتواند برای کودک مشکل زا شود.
تا کنون تحقیقات علمی، این باور رایج که دبلیو نشستن میتواند مشکلات بلند مدت برای همه کودک ایجاد کند، را تایید نکرده اند؛ با این حال، در برخی از کودکان، استفاده از این حالت نشستن ممکن است نشانه یک مشکل یا اختلال پزشکی زمینه ای مانند فلج مغزی باشد. در کودکان سی پی، نشستن مداوم به حالت W میتواند اختلافات موجود در تون (قدرت و کشش) و ساختار عضلات را تشدید کند.
چگونه فلج مغزی بر تون عضلانی تاثیر میگذارد؟ برای پاسخ، از مطلب زیر دیدن فرمایید: تون عضلانی غیر طبیعی در کودکان فلج مغزی
چرا نشستن به حالت W برای کودکان فلج مغزی خطرناک است؟
معمولا کودکان سی پی، با مشکلاتی مانند وضعیت بدنی (Posture) نامناسب، تون عضلانی غیر طبیعی، حرکات غیر قابل کنترل، ضعف در تعادل و هماهنگی مواجه هستند. در نتیجه، ممکن است ترجیح دهند که به شکل دبلیو بر روی زمین بنشینند.
ولی نشستن مداوم و عادت کردن به نشستن به حالت W، میتواند روند رشد و تکامل جسمی کودکان فلج مغزی را به طور جدی دچار اختلال کند.
از مطلب زیر دیدن فرمایید: انواع فرم غلط در حالت بدن کودکان فلج مغزی + راهکار
در ادامه مطلب، سه پیامد مهم ناشی از دبلیو نشستن در کودکان سی پی را توضیح خواهیم داد:
کاهش فعالیت و درگیر شدن عضلات مرکزی بدن
معمولا کودکان سی پی به دلیل ضعف در عضلات مرکزی بدن (عضلات شکم و تنه) ترجیح میدهند که به حالت دبلیو بنشینند.
کاهش تون عضلانی در ناحیه ی مرکزی بدن، سبب میشود که کودک برای حفظ تعادل، مجبور به خم شدن به سمت جلو شده و از دستان خود به عنوان تکیه گاه و برای ثبات بدنی اش استفاده کند. به عبارتی کودک برای نشستن وابسته به دست هایش بوده و به حمایت آنها نیاز دارد.
از آن جایی که دست های کودک درگیر حفظ تعادل است، کودک نمیتواند آزادانه بازی کرده و یا با محیط اطرافش تعامل داشته باشد. در نتیجه، کودک برای آزاد کردن دست هایش، به نشستن قورباغه ای روی میآورد.
این حالت نشستن، یک پایه وسیع و پایدارتر ایجاد کرده و سبب میشود نشستن و انجام فعالیتها برای کودک آسان تر شود.
ولی در حالت دبلیو نشستن، عضلات مرکزی بدن درگیر و استفاده نشده و به مرور ضعیف تر خواهند شد. تنها راه تقویت عضلات مرکزی بدن و بهبود تعادل کودک، تمرینات مداوم کاردرمانی میباشد که این عضلات را به صورت فعال درگیر کنند.
تیم تخصصی کاردرمانی، گفتاردرمانی و فیزیوتراپی مرکز جامع توانبخشی ایران به عنوان اولین مرکز توانبخشی تخصصی کودکان فلج مغزی با بیش از دو دهه تجربه و با کمک مجرب ترین درمانگران در دو شعبه فعال در مرکز و غرب تهران، آماده اراِِیه خدمات به شما عزیزان می باشد. مفتخریم که به عنوان اولین مرکز تخصصی توانبخشی کودکان سی پی پاسخگوی نیازهای درمانی شما باشیم. در صورت تمایل می توانید با متخصصین ما همراه شوید.
محدود شدن چرخش در قسمت بالا تنه
محدود شدن چرخش در قسمت بالاتنه، از دیگر پیامدهای احتمالی نشستن به حالت W در کودکان سی پی میباشد. هنگامی که کودک به حالت دبلیو مینشیند، بدنش در وضعیت ثابتی قرار گرفته و دامنه حرکتی تنه او کاهش مییابد. کاهش چرخش در قسمت تنه، سبب میشود کودک نتواند به راحتی از خط وسط بدن خود عبور کند؛ به عنوان مثال، کودک نتواند با دست راست چیزی را از سمت چپ بدنش بردارد. توانایی عبور از خط وسط بدن، نه تنها برای رشد جسمی، بلکه برای رشد مغزی کودکان نیز اهمیت دارد؛ زیرا سبب افزایش ارتباط بین دو نیمکره مغز (سمت راست و چپ) میشود.
هنگامی که چرخش تنه کودک محدود باشد، کودک عادت میکند تا اشیای سمت راست را فقط با دست راست و اشیای سمت چپ را فقط با دست چپ بردارد. به عبارتی، به جای اینکه بدنش را بچرخاند، کل بدنش را جا به جا میکند تا به شی مورد نظرش برسد. در نتیجه، ممکن است مهارتهای حرکتی دو طرفه یعنی استفاده هم زمان از دو سمت بدن در کودکان به درستی رشد و تکامل نیافته و کودک دچار ضعف در هماهنگی حرکتی نیز بشود.
با مطالعه مطلب زیر، با مفهوم توانایی عبور از خط وسط بدن و اهمیت آن آشنا شوید: همه چیز درباره توانایی عبور از خط وسط بدن در کودکان
ایجاد الگوی راه رفتن غیر طبیعی
از آن جایی که معمولا کودکان سی پی دچار اسپاستیسیته (انقباض غیرارادی و مداوم عضلات) هستند، نشستن به حالت W میتواند بر الگوی راه رفتن و تعادل آنها تاثیر منفی بگذارد. در دبلیو نشستن، پاهای کودک به صورت چرخیده به سمت داخل قرار دارند. چنانچه عضلات اسپاستیک کودک در همین حالت سفت شوند، ممکن است به شکل گیری الگوی راه رفتن با چرخش پاها به سمت داخل منجر شوند.
از مطلب زیر دیدن فرمایید: انواع ناهنجاری های راه رفتن در کودکان
چگونه دبلیو نشستن در کودکان فلج مغزی را اصلاح کنیم؟
معمولا تغییر عادت ها دشوار است، ولی مغز کودکان نسبت به مغز بزرگسالان، دارای انعطاف پذیری عصبی (نوروپلاستیسیته) بیشتری میباشد؛ زیرا کودکان مسائل بیشتری برای یادگیری نسبت به بزرگسالان دارند. خاصیت نوروپلاستیسیته به معنای توانایی مغز برای تطبیق و تنظیم مجدد خود میباشد؛ به طوری که عملکردهای تحت تاثیر از آسیب مغزی را میتوان به مناطق سالم مغز منتقل کرد. البته خاصیت نوروپلاستیسیته هرگز به طور کامل از بین نرفته و به لطف وجود آن، بهبود عملکرد در هر سنی امکان پذیر میباشد. هر چه بیشتر حرکات و تمرینات مناسب و با تکرارهای زیاد انجام شود، مسیرهای عصبی مرتبط با الگوهای حرکتی جدید قوی تر خواهند شد. این الگوهای حرکتی جدید در نهایت چنان در مغز جایگزین میشوند که جایگزین الگوهای نامناسب خواهند شد.
از مطلب زیر دیدن فرمایید: پدیده نوروپلاستی و فلج مغزی; همیشه امید هست
بنابراین، شروع مداخلات درمانی زود هنگام و موثر در کودکان بسیار اهمیت دارند. هر چه سریع تر برای تغییر وضعیت نشستن به حالت W در کودکان اقدام شود، اصلاح آن آسان تر خواهد بود. در اینجا، سه روش موثر برای اصلاح عادت نشستن قورباغه ای در کودکان فلج مغزی را توضیح خواهیم داد:
کمک و تشویق کودک به استفاده از وضعیت های نشستن جایگزین
والدین میبایست به نحوه نشستن کودکشان توجه کرده و در صورت مشاهده نشستن به حالت W، او را به استفاده از سایر وضعیت های نشستن که سبب درگیری و استفاده از عضلات مرکزی بدن و حرکات متقاطع دو طرف بدن میشود، تشویق کنند. برخی از وضعیتهای نشستن جایگزین که میتوانید کودک خود را به استفاده از آنها تشویق کنید، عبارتند از:
- یک طرفه نشستن: در این حالت، یک زانو پشت بدن و زانوی دیگر در جلو قرار میگیرد و هر دو زانو باید به یک سمت متمایل باشند.
- چهار زانو نشستن یا نشستن ضربدری: در این حالت، زانوها خم شده و بر روی زمین قرار گرفته و کف پاها معمولا زیر ران یا جلوی بدن جمع میشوند. این وضعیت باعث میشود لگن در حالت خنثی قرار گیرد و در نتیجه فشار بر روی مفاصل کاهش خواهد یافت.
- نشستن با پاهای صاف: در این حالت، پاها صاف در جلوی بدن کودک قرار میگیرند. این حالت، به کشش عضلات ساق و همسترینگ کمک میکند.
با این وجود، ممکن است نشستن و حفظ این حالت در طولانی مدت برای کودک دشوار باشد. چنانچه کودک پاهایش را به شکل V باز کند، پایه حمایتی پایدارتری برای او ایجاد میشود. ممکن است در ابتدا، این وضعیت های نشستن جدید برای کودک ناراحت و یا دشوار باشند، اما با تقویت تدریجی عضلات مرکزی بدن، استفاده و حفظ آنها برای کودک، آسان تر خواهد شد. استفاده ترکیبی از وضعیت های نشستن عنوان شده میتواند به بهبود تعادل، کشش مناسب عضلات، و تقویت بخشهایی از بدن کودک که کمتر فعال هستند، کمک کند.
در نظر داشته باشید صرف نظر از اینکه کودک از چه مدل وضعیت نشستنی استفاده میکند، میبایست مراقب باشید تا کودک زیاد به سمت جلو (روی دستها) یا به سمت عقب (به دیوار یا تکیهگاه) خم نشود؛ زیرا باعث میشود عضلات مرکزی بدن او کمتر درگیر و استفاده شوند. کاهش دادن این تکیه دادنها، به تقویت عضلات مرکزی بدن کودک کمک خواهد کرد.
آیا کودکان سی پی در نهایت راه میروند؟ برای پاسخ این سوال، مطلب زیر را مطالعه فرمایید: احتمال راه افتادن کودک سی پی خود را پیش بینی کنید
مراجعه به متخصص کاردرمانی کودکان
فلج مغزی یک ناتوانی و اختلال حرکتی است که در اثر آسیب به مغز قبل یا در حین تولد و یا در اوایل دوران کودکی ایجاد میشود. در نظر داشته باشید در حالی که خود آسیب مغزی وارد شده به مغز قابل درمان نیست، اما فلج مغزی دژنراتیو نیست و در طول زمان بدتر نمیشود. در برخی موارد فقط یک طرف بدن تحت تاثیر قرار میگیرد، در حالی که در موارد دیگر ممکن است کل بدن کودک درگیر شود.
شرکت در جلسات کاردرمانی، اصلیترین روش درمانی برای اصلاح و بهبود مهارت های حرکتی در کودکان سی پی میباشد.
یک متخصص کاردرمانی، کودک شما را معاینه و ارزیابی میکند تا متوجه شود که فلج مغزی چگونه بر مهارت ها و تواناییهای عملکردی کودک تاثیر گذاشته است. سپس بر اساس شرایط کودک، یک برنامه توانبخشی مخصوص او طراحی میکند که هدف آن تقویت عضلات مرکزی بدن و افزایش طول عضلات پاها باشد.
معمولا درمان های کاردرمانی شامل تمرینات کششی و تقویتی میباشد؛ اما میتواند شامل فعالیتهای جذاب تر مانند بازی بر روی توپ درمانی نیز باشد، تا کودک در حین بازی، عضلات خود را نیز فعال کند.
از مطلب زیر، دیدن فرمایید: 4 تمرین کاردرمانی برای مهار نشستن دبلیو در کودکان
کنترل اسپاستیسیته (سفتی عضلات) در کودکان
کاهش اسپاستیسیته، در کودکان فلج مغزی به جلوگیری از مشکلاتی مانند درد، الگوی راه رفتن غیر طبیعی و رشد ناکافی عضلات که با دبلیو نشستن همراه هستند، کمک خواهد کرد. مدیریت اسپاستیسیته میتواند شامل موارد زیر باشد:
- تمرینات کششی برای بهبود و افزایش طول عضلات منقبضشده
- تمرینات جسمی کاردرمانی برای بهبود تحرک و دامنه حرکتی
- تزریق بوتاکس (Botox) و یا مصرف شلکنندههای عضلانی برای کاهش موقتی تون عضلانی بالا، تا کودک بتواند تمرینات کاردرمانی را به طور موثری انجام دهد.
- جراحی برای کاهش تحریکپذیری بیش از حد عضلات اسپاستیک
- استفاده از وسایل کمکی مانند ارتزها برای حفظ راستای مناسب اسکلتی و
ایجاد کشش ملایم در عضلات اسپاستیک
با مطالعه مطلب زیر، با عمل های جراحی های مناسب برای بهبود فلج مغزی در کودکان آشنا شوید: بهترین روش های جراحی برای کودکان فلج مغزی
با کاهش اثرات و مشکلات مرتبط با اسپاستیسیته، کودک راحتتر میتواند سایر وضعیتهای نشستن را استفاده کرده و دیگر نیاز و تمایلی به نشستن به حالت W نخواهد داشت.
نشستن به حالت W در کودکان سی پی: نکات کلیدی
اگر چه دبلیو نشستن میتواند به کودکان سی پی کمک کند تا راحتتر در وضعیت نشسته عمودی قرار گیرند، اما این حالت نشستن میتواند مشکلات حرکتی بیشتری را ایجاد کرده و در طولانی مدت سبب تشدید ناهنجاریهای حرکتی در این کودکان شود.
به منظور کاهش زیان های نشستن قورباغه ای، شروع مداخلات درمانی زودهنگام ضروری میباشد. هر چه زودتر برای تغییر این عادت نشستن در کودکان اقدام شود، اصلاح آن آسانتر خواهد بود. امیدواریم این مطلب به آشنایی شما با مضرات نشستن به حالت W در کودکان فلج مغزی و روش های کنترل و اصلاح آن کمک کمک کرده باشد.
ترجمه توسط تیم پژوهشی بخش فلج مغزی مرکز جامع توانبخشی ایران
سوالات متداول
بله، معمولا کودکان سی پی که توانایی راه رفتن دارند، اختلالات حرکتی خفیف تا متوسطی در اندام های تحتانی خود (پاهایشان) دارند. معمولا، این گونه اختلالات حرکتی با کمک جلسات کاردرمانی، فیزیوتراپی، استفاده از ارتزها، شلکنندههای عضلانی و یا تزریق بوتاکس کنترل میشوند. فلج مغزی می تواند از خفیف تا شدید متغیر باشد و نواحی مختلفی از بدن کودک را تحت تاثیر قرار دهد. حتی اگر راه رفتن مستقل برای برخی از کودکان فلج مغزی امکان پذیر نباشد، ولی بسیاری از آنها با استفاده از وسایل کمک حرکتی می توانند عملکرد حرکتی داشته باشند و کیفیت زندگی بالایی را بدست آورند.
خیر، فلج مغزی مسری نیست. شما نمی توانید با لمس و یا در آغوش گرفتن کودک سی پی، دچار سی پی شوید. علل ایجاد فلج مغزی متفاوت است؛ اما هیچ وقت به این دلیل نیست که یک کودک توسط فرد دارای سی پی در آغوش گرفته شده یا اینکه یک مادر سی پی به نوزادش شیر داده است.
ممکن است برخی از کودکان سی پی نتوانند کلامی صحبت کنند؛ ولی از آنجایی که فلج مغزی شدت های مختلفی دارد، این موضوع برای همه این کودکان صدق نمی کند. حتی کودکان سی پی که توانایی صحبت کردن محدودی دارند نیز می توانند به روش های مختلفی ارتباط برقرار کنند. تابلوهای ارتباطی، زبان اشاره و تبلتهای الکترونیکی از جمله روشهای ارتباطی متعددی هستند که کودکان میتوانند از آنها استفاده کنند.
به طور مستقیم خیر. به طور کلی، فلج مغزی تنها بر مهارت های حرکتی کودک مانند راه رفتن، تعادل و وضعیت کلی بدن تاثیر می گذارد. ولی، بسیاری از کودکان فلج مغزی همزمان دچار مشکلات و ناتوانی های ذهنی نیز خواهند شد. با این حال باید در نظر داشت که این دو مشکل در اثر آسیب به دو ناحیه مجزا از مغز کودک ایجاد میشوند.