اختلال کمبود توجه و بیش فعالی (ADHD)، یکی از شایع ترین اختلالات عصبی-رشدی میباشد که کودک و بزرگسال زیادی را در سراسر جهان تحت تاثیر قرار میدهد. بر اساس آمار مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری ها (CDC) در ایالات متحده آمریکا، در حدود ۶.۱ درصد از کودکان و ۴.۴ درصد از بزرگسالان تشخیص بیش فعالی گرفته اند. این آمار ممکن است این تصور را ایجاد کند که با افزایش سن، تعداد و شدت علائم بیش فعالی کاهش مییابد. در واقع برای برخی از کودکان بیش فعال چنین اتفاقی میافتد، اما آیا میتوان گفت که در همه کودکان با افزایش سن، بیش فعالی درمان میشود؟ پاسخ این سوال آن قدرها هم ساده نیست. تحقیقات نشان میدهند که بیش فعالی در طول زندگی کودک تغییر کرده و با افزایش سن، نحوه بروز علائم، نیازهای درمانی و روش های مدیریت آن نیز ممکن است تغییر کنند. در مطلب زیر به توضیح دقیق این موضوع خواهیم پرداخت.
بیش فعالی به چه معناست؟
اختلال کمبود توجه و بیش فعالی (ADHD)، یکی از شایع ترین اختلالات رشدی- عصبی در کودکان میباشد. بیش فعالی سبب میشود مغز اطلاعات را به شیوه ای متفاوت از آنچه رشد عصبی معمول (نوروتیپیکال) نامیده میشود، پردازش کند.
بیشتر افراد در دوران کودکی تشخیص بیش فعالی گرفته و معمولا این اختلال تا بزرگسالی نیز ادامه مییابد؛ زیرا معیارهای تشخیصی بیش فعالی بر وجود علائمیتأکید دارند که میبایست پیش از حدود سن ۱۲ سالگی (و در برخی دستورالعمل های قدیمیتر تا سن ۱۶ سالگی) آغاز شده باشند. بر اساس راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-5)، کودکانی که بیش فعالی دارند معمولا رفتارهایی نشان میدهند که در سه گروه اصلی زیر قرار میگیرند:
- بی توجهی و مشکل در تمرکز
- بیش فعالی
- رفتارهای تکانشی و عجولانه
کودکان بیش فعال ممکن است در توجه و کنترل رفتارهای تکانشی مشکل داشته باشند (بدون فکر کردن در مورد نتیجه یک فعالیت، عمل کنند) و یا بیش از حد فعال باشند. این رفتارها معمولا بر عملکرد روزانه کودک تاثیر گذاشته و یا با روند طبیعی رشد و انتظارات متناسب با سن او همخوانی ندارند.
اگرچه علائم عنوان شده اغلب همراه با هم در کودکان ظاهر میشوند، اما ممکن است همه کودکان همزمان هر سه علامت را نشان ندهند. بیش فعالی در همه کودکان به یک شکل ظاهر نخواهد شد. به عبارتی، بیش فعالی الگوی یکسانی ندارد. علائم آن میتوانند از کودکی به کودک دیگر بسیار متفاوت بوده و حتی در طول زندگی کودک و با افزایش سن، تغییر شرایط و محیط، نیز تغییر کنند. در بسیاری از مواقع، بیش فعالی میتواند منجر به بروز مجموعه ای از مشکلات و چالش های دیگر در کودکان شود؛ مانند عزت نفس پایین، عملکرد تحصیلی ضعیف و مشکلات اجتماعی.
با علائم اختلال کمبود توجه و بیش فعالی (ADHD) در کودکان آشنا شوید: 14 علامت کم توجهی و بیش فعالی در کودکان
انواع بیش فعالی
- نوع غالب بیش فعالی-تکانشی
- نوع غالب کم توجه
- نوع ترکیبی
تشخیص زودهنگام و شروع مداخلات تخصصی، میتواند مسیر رشد و بهبود کودک را هموارتر کند. در صورت مشاهده هر گونه علامتی از علائم بیشفعالی در کودکتان، با متخصصین ما همراه شوید. مرکز جامع توانبخشی ایران با بیش از دو دهه تجربه در زمینه خدمات توانبخشی تخصصی کودکان و با کمک مجرب ترین درمانگران و به کار بردن روش ها و تجهیزات نوین، در دو شعبه فعال در غرب و مرکز تهران، آماده همراهی با شماست. جهت مشاوره و تعیین وقت با ما همراه شوید:
نوع ترکیبی بیش فعالی که در آن کودک هم علائم کم توجهی و هم علائم بیش فعالی ـ تکانشی را تجربه میکند، شایع ترین نوع این اختلال میباشد. میانگین سن تشخیص بیش فعالی ۶ سالگی میباشد.
کودکان و بزرگسالانی که بیش فعالی دارند، ممکن است بسیار بی قرار بوده و خیلی زود احساس خستگی و یا بیحوصلگی کنند؛ خصوصا در محیط ها و انجام فعالیت هایی که نیاز به سکوت، نشستن های طولانی مدت و یا تمرکز دارند مانند کلاس درس و یا محل کار.
کودکان و بزرگسالان بیش فعال، ممکن است نتوانند برای مدت طولانی بر روی انجام یک فعالیت تمرکز کنند؛ خصوصا اگر آن فعالیت تکراری و یا کسل کننده باشد، مانند انجام تکالیف مدرسه، مطالعه و یا انجام کارهای روزمره. به علاوه، ممکن است در نگهداری وسایل شخصی، به خاطر سپردن برنامه های کاری و تحصیلی و یا انجام به موقع و دقیق مسئولیت ها مشکل داشته و نسبت به سایر افراد فراموشکارتر به نظر برسند.
علت ایجاد بیش فعالی چیست؟
تاکنون علت دقیق ایجاد بیش فعالی به طور کامل شناخته نشده و تحقیقات در این زمینه همچنان ادامه دارد. با این حال، دانشمندان چندین عامل را در بروز بیش فعالی موثر میدانند، از جمله:
- عوامل ژنتیکی و سابقه خانوادگی
- وزن کم نوزاد در هنگام تولد
- قرار گرفتن در معرض برخی سموم محیطی
- قرار گرفتن جنین در معرض دود سیگار در دوران بارداری
به نظر میرسد ژنتیک یکی از مهم ترین عوامل در ایجاد بیش فعالی بوده و معمولا این اختلال در برخی از خانواده ها بیشتر دیده میشود.
از مطلب زیر دیدن فرمایید: آیا اختلال کمبود توجه و بیش فعالی ژنتیکی است؟
چرا تشخیص بیش فعالی در پسران بیشتر از دختران میباشد؟
آمارها نشان میدهند که تشخیص بیش فعالی در پسران بیشتر از دختران میباشد. اما این موضوع لزوما به این معنا نیست که بیش فعالی در پسران شایع تر میباشد.
برخی از متخصصین عقیده دارند که انتظارات و هنجارهای اجتماعی سبب میشوند که پسران رفتارهایی مانند بیش فعالی و تکانشگری که تشخیص بیش فعالی را آسان تر میکنند را آشکارتر نشان دهند. در مقابل، دختران بیشتر نوع بی توجهی بیش فعالی را دارند که علائم آن اغلب آرامتر بوده و کمتر جلب توجه میکند. به همین دلیل، ممکن است بسیاری از دختران دیرتر تشخیص بیش فعالی بگیرند و یا حتی سالها بدون تشخیص باقی بمانند.
تفاوت ساختار مغز در کودکان بیش فعال
تحقیقات زیادی در زمینه مغز کودکان بیش فعال انجام شده است؛ اما نتایج این تحقیقات همیشه یکسان نبودهاند. یکی از دلایل این تفاوت ها میتواند این باشد که افراد بیش فعال از نظر علائم و ویژگی ها با یکدیگر تفاوت دارند. همچنین روش انجام مطالعات نیز با یکدیگر متفاوت بوده است.
برخی تحقیقات نشان داده اند که قشر پیش پیشانی مغز (Prefrontal Cortex)، که بخشی از مغز است که در برنامه ریزی، تمرکز، تصمیم گیری و کنترل رفتار نقش دارد، در برخی از کودکان بیش فعال کوچک تر و یا از نظر رشدی عقب تر از کودکان هم سن و سالشان میباشد. اما معمولا این تفاوت در بزرگسالان بیش فعال دیده نمیشود.
اتوبان جلال به سمت غرب، بعد از پل آزمایش، پلاک ۱۸۹، طبقه اول
۰۲۱-۸۸۲۴۲۴۱۰ ۰۲۱-۸۸۲۶۴۲۳۴محققان معتقدند که رشد این بخش از مغز در کودکان بیش فعال ممکن است حدود ۲ تا ۳ سال از کودکان هم سنشان عقب تر باشد. با رشد و بزرگ تر شدن کودک، این بخش از مغز نیز به تدریج تکامل پیدا کرده و معمولاً تا حدود ۲۵ سالگی نیز به رشد کامل خود میرسد. همین عامل میتواند توضیح دهد که چرا با افزایش سن، برخی از علائم بیش فعالی کمتر به نظر میرسند؛ زیرا مغز تا حدی از نظر رشدی و تکاملی به همسالان خود میرسد.
البته این موضوع به معنای درمان شدن کامل بیش فعالی نیست؛ بلکه نشان میدهد بخشی از تغییر در علائم بیش فعالی ممکن است با روند طبیعی رشد مغز مرتبط باشد. در یکی از تحقیقات جدید، تصویربرداری مغز ۳۱ جوان بیش فعال با افراد هم سن و سالشان مقایسه شد. همچنین محققان بررسی کردند که این افراد در دوران کودکی تا چه اندازه علائم بیش فعالی را نشان داده اند.
نتایج نشان داد که در مغز افراد بیش فعال، تغییراتی در بخش های مختلف مغز، از جمله در تراکم و شکل برخی نواحی مغزی، وجود دارد. نکته جالب اینکه این تغییرات بیشتر با شدت علائمیکه افراد در دوران کودکی داشتند مرتبط بود. این نتایج نشان میدهند که احتمالا تغییرات مغزی مرتبط با بیش فعالی حتی پس از بزرگ شدن نیز باقی خواهد ماند. البته مطالعه انجام شده کوچک بود و هنوز برای نتیجه گیری قطعی نیاز به تحقیقات بیشتری میباشد. برای درک بهتر اینکه دقیقا در مغز کودکان بیش فعال چه تغییراتی رخ میدهد و این تغییرات چگونه در طول زندگی ادامه پیدا میکنند، به تحقیقات بیشتری نیاز است. به علاوه، ممکن است این روند بسته به نوع بیش فعال در هر کودک متفاوت باشد.
با شباهت ها، تفاوت ها و رابطه اختلال اوتیسم و بیش فعالی آشنا شوید: رابطه اوتیسم و بیش فعالی در کودکان چیست؟ آشنایی با علائم، روشهای تشخیص و درمان
علائم بیش فعالی در دوران کودکی
همان طور که عنوان شد، اکثر کودکان در حدود سن ۶ سالگی تشخیص بیش فعالی میگیرند. معمولا علائم بیش فعالی از سال های پیش دبستانی آشکارتر شده و ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- دشواری در تمرکز، بی قراری و تحرک زیاد
- ناتوانی در ادامه دادن یک فعالیت و یا تکلیف
- مشکل در گوش دادن و انجام دستورهای والدین و یا معلمان
- مشکل در کنار آمدن با تغییر در برنامهها
- حواس پرتی و نشنیدن صحبت های دیگران؛ به گونهای که گاهی با مشکل شنوایی اشتباه گرفته میشود
- حساسیت های حسی، مانند امتناع از پوشیدن لباس هایی که احساس ناخوشایندی ایجاد میکنند
- دشواری در کنترل احساسات؛ مانند به هم ریختگی، گریه یا رفتارهای پرخاشگرانه،
- بی نظمیو فراموشکاری
البته در نظر داشته باشید که حتی کودکانی که بیش فعالی ندارند نیز در سالهای اول مدرسه ممکن است بی قرار بوده و یا به سختی تمرکز کنند؛ زیرا در حال آشنایی و سازگار شدن با محیط جدیدی هستند که نیاز به نظم، توجه و همکاری بیشتری دارد.
از مطلب زیر دیدن فرمایید: آیا کودک بیش فعال، اختلال یادگیری هم دارد؟
علائم بیش فعالی در بزرگسالان
با بزرگ تر شدن کودک، ممکن است علائم بیش فعالی کمتر از قبل برای دیگران قابل مشاهده باشند. یکی از دلایل این موضوع این است که بسیاری از کودکان بیش فعال به مرور راهکارهایی را برای سازگاری با علائم بیش فعالی خود یاد گرفته و ناخودآگاه این علائم را پنهان و یا بهتر مدیریت میکنند. به علاوه، معمولا با بزرگ تر و با تجربه شدن کودک و خصوصا با روش های درمانی و آموزشی مناسب، اکثر افراد بیش فعال:
- کنترل بیشتری بر رفتارهای تکانشی پیدا میکنند.
- بی قراری آنها کاهش مییابد.
- بهتر میتوانند بر روی انجام فعالیت ها تمرکز کنند.
- قوانین و ساختارهای محیط های مختلف، مانند دانشگاه و یا محل کار، را بهتر یاد میگیرند.
به همین دلیل ممکن است علائم بیش فعالی در ظاهر کمتر دیده شوند. ولی در نظر داشته باشید که این موضوع به معنای از بین رفتن کامل بیش فعالی نیست. حتی اگر سایرین متوجه علائم بیش فعالی در فرد بزرگسال نشوند، ممکن است همچنان خود فرد بیش فعال، مشکلاتی مانند حواس پرتی، بی نظمی، رفتارهای تکانشی یا پرخطر، دشواری در تمرکز، بی قراری ذهن و یا فراموشکاری را تجربه کند. تحقیقات جدید نیز نشان میدهند که بیش فعالی در بسیاری از کودکان تا بزرگسالی نیز ادامه خواهد یافت؛ هرچند تشخیص آن در این دوره دشوارتر از دوران کودکی میباشد.
با خواندن مطلب زیر، ویژگی های مثبت اختلال بیش فعالی (ADHD)، آشنا شوید: ویژگی های مثبت اختلال بیش فعالی
به علاوه، همان گونه که عنوان شد، به نظر میرسد بسیاری از افراد بیش فعال با افزایش سن بهتر میتوانند با علائم کنار آمده و مشکلات کمتری نسبت به گذشته را تجربه کنند. با این وجود، محققان تاکید دارند که برای درک و آشنایی کامل تاثیر بیش فعالی بر مغز بزرگسالان، به تحقیقات و مطالعات بیشتری نیاز است.
با افزایش سن، علائم بیش فعالی چه تغییری میکنند؟
بیش فعالی، ممکن است در هر سنی تشخیص داده شود؛ اما اغلب اولین تشخیص آن در حدود ۶ سالگی انجام میشود. در گذشته، بسیاری از متخصصان و والدین تصور میکردند که این اختلال فقط در نیمیاز کودکان تا دوران نوجوانی و بزرگسالی ادامه پیدا میکند. اما تحقیقات جدید نشان میدهند که در بیشتر موارد، بیش فعالی و علائم آن تا بزرگسالی نیز ادامه دارند. البته شدت علائم ممکن است در طول زمان تغییر کند؛ گاهی کمتر شود، مدتی ناپدید شده و حتی دوباره برگردد.
برای مثال، در مطالعه ای در سال ۲۰۱۶، ۵۷۹ کودک بیش فعال، که در هنگام تشخیص بین ۷ تا ۱۰ سال داشتند، تا حدود ۲۵ سالگی پیگیری شدند. نتایج نشان داد که ۶۰ درصد از آنها در بزرگسالی نیز همچنان علائم بیش فعالی را نشان میدادند و بیش از ۴۰ درصد آنها نیز هنوز معیارهای کامل برای تشخیص این اختلال را داشتند؛ به عبارتی، علائم بیش فعالی همچنان زندگی روزمره آنها را تحت تاثیر قرار میداد.
مطالعه دیگری در سال ۲۰۱۳ که بیش از ۵۷۰۰ نفر را بررسی کرد، نشان داد که علائم بیش فعالی در حدود ۳۰ درصد از افرادی که در کودکی نیز بیش فعال بودند، تا بزرگسالی نیز ادامه پیدا کرده است. این یافته ها نشان میداد که بسیاری از کودکان بیش فعال با بزرگ شدن کاملا بهبود پیدا نمیکنند، اما همچنان این باور وجود داشت که تعداد قابل توجهی از آنها سرانجام این اختلال را پشت سر میگذارند. اما مطالعه جدیدتری، این دیدگاه را به چالش کشید. در این مطالعه، بیش از ۵۵۰ کودک بیش فعال طی ۱۶ سال و در هشت نوبت مختلف بررسی شدند. محققان علاوه بر ارزیابی علائم، بررسی کردند که آیا این افراد همچنان دارو برای بهبود بیش فعالی را مصرف میکنند یا نه.
نتایج این مطالعه نشان داد که بیش فعالی یک وضعیت ثابت نیست؛ یعنی فرد مبتلا یا غیرمبتلا نیست، بلکه شدت علائم آن میتواند در طول زندگی تغییر کنند. حدود ۳۰ درصد از شرکت کنندگان در مقطعی از زندگی دیگر علائم قابل توجهی نداشته و به نظر میرسید بهبود یافته اند. اما جالب اینکه ۶۰ درصد از همین افراد، بعد از مدتی دوباره علائم بیش فعالی را نشان دادند. یعنی این اختلال برای مدتی خاموش شده بود، اما دوباره نمایان شد.
به علاوه، مشخص شد که بسیاری از بزرگسالانی که دیگر معیارهای کامل تشخیص بیش فعالی را نداشتند، همچنان گاهی اوقات، علائم این اختلال را نشان میدادند و یا همچنان برای کنترل آن دارو مصرف میکردند.
نهایتا، به نظر رسید که تنها در حدود ۹ درصد از کودکان برای همیشه علائم بیش فعالی درمان شده است. از طرف دیگر، این اختلال فقط در کمتر از ۱۱ درصد از افراد در تمام سال های مطالعه، وضعیت ثابتی داشت. در بیشتر افراد، علائم بیش فعالی در طول زمان بالا و پایین میشد؛ به عنوان مثال مدتی بهتر شده و بعد از مدتی دوباره شدت میگرفت.
البته این مطالعه نسبتا کوچک بوده و برای رسیدن به نتیجهگیری قطعی، نیاز به تحقیقات بیشتری میباشد. با این حال، نتایج این تحقیق نشان میدهد که بیش فعالی اغلب یک اختلال مادامالعمر با شدت های متغیر میباشد؛ یعنی علائم آن ممکن است در دوره هایی از زندگی کمتر و یا بیشتر شده و در بیشتر افراد به طور کامل از بین نخواهد رفت.
با مفهوم کاردرمانی در کودکان بیش فعال و اهداف آن آشنا شوید: کاردرمانی بیش فعالی
آیا بیش فعالی با گذشت زمان کاملا از بین میرود؟
پاسخ این است: به طور کلی خیر. بیش فعالی، تفاوتی است که معمولا تا پایان عمر کودک ادامه دارد. بیش فعالی اختلالی نیست که کودکان به سادگی و با بزرگ شدن از آن رها شوند. حتی اگر با بزرگ تر شدن کودکتان، علایم بیش فعالی برطرف نشود، احتمال زیادی وجود دارد که علائم او با گذشت زمان تغییر کنند. به عبارتی، با رشد و تکامل و بزرگ تر شدن کودک و ورود به مرحله نوجوانی و بزرگسالی، علائم بیش فعالی نیز تغییر خواهند کرد.
معمولا علائم بیش فعالی در کودکان نمایان تر هستند. کودکان ممکن است مدام تکان بخورند، نتوانند یک جا آرام بنشینند، زیاد بدوند و یا در انجام تکالیف مدرسه و کارهای خانه تمرکز خود را از دست بدهند. همچنین ممکن است بدون فکر عمل کنند، وسط حرف دیگران بپرند، نوبت را رعایت نکنند و یا بیش از حد صحبت کنند.
همانطور که رفتار هر کودکی با افزایش سن تغییر کرده و او یاد میگیرد که چگونه در موقعیت های مختلف رفتار مناسب تری داشته باشد، علائم بیش فعالی نیز با بزرگ تر شدن کودک و در پاسخ به تجربه های جدید و رشد و تکامل کودک، شکل متفاوتی پیدا خواهد کرد. عوامل مختلفی مانند استرس نیز میتوانند بر شدت علائم بیش فعالی در طول زمان تاثیر بگذارند. حمایت های درمانی و آموزشی، یادگیری مهارت های مقابله ای، همگی میتوانند به کاهش علائم و بهبود عملکرد کودک کمک کنند.
مطلب زیر را مطالعه نمایید: آیا بیش فعالی با ورزش درمان میشود؟
ممکن است کودک با افزایش سن، معیارهای کامل برای تشخیص اختلال بیش فعالی را نشان ندهد، اما این موضوع لزوما به این معنا نیست که تمامینشانه های مرتبط با بیش فعالی از بین رفته اند. از طرف دیگر، در برخی از کودکانی که به نظر میرسد بیش فعالی آنها با بزرگ شدن برطرف شده است، در واقع ممکن است از ابتدا تشخیص درستی نگرفته باشند. برخی از متخصصین اعتقاد دارند تشخیص نادرست میتواند یکی از دلایلی باشد که گاهی فکر کنیم بیش فعالی در برخی از کودکان درمان شده است.
در سال های اخیر، تعداد کودکانی که تشخیص بیش فعالی گرفته اند، افزایش یافته است. هنوز مشخص نیست که این افزایش به دلیل شایع تر شدن این اختلال بوده و یا به این دلیل است که امروزه کودکان بیشتری برای تشخیص دقیق به متخصصین پزشکی و درمانی مراجعه میکنند. همچنین معیارها و روش های تشخیص بیش فعالی نیز در طی سال ها تغییر کرده و این موضوع نیز میتواند بخشی از تفاوت نتایج تحقیقات در زمینه بیش فعالی را توضیح دهد.
بیش فعالی چگونه در بزرگسالی تشخیص داده میشود؟
گاهی اوقات علائم بیش فعالی تا دوران بزرگسالی چندان آشکار نبوده و با بزرگ تر شدن و افزایش مسئولیت های زندگی مانند کار، روابط عاطفی، مسائل مالی و یا تغییراتی مانند نقل مکان، این علائم بیشتر آشکار میشوند. چنانچه فردی در بزرگسالی تشخیص بیش فعالی بگیرد، احتمالا این اختلال از دوران کودکی همراه او بوده، اما هرگز به طور رسمیتشخیص داده نشده است.
از مطلب زیر دیدن فرمایید: آیا ارتباطی بین دست خط و بیش فعالی وجود دارد؟
در چنین حالتی، معمولا نمیتوان انتظار داشت که علائم بیش فعالی کاملا از بین بروند؛ زیرا علائم تا حدی ادامه یافته اند که در بزرگسالی نیز قابل تشخیص هستند. فرد بزرگسال برای دریافت تشخیص بیش فعالی میبایست دست کم پنج علامت از علائم تشخیص بیش فعالی را داشته باشد و این علائم حداقل در دو محیط مختلف (به عنوان مثال در خانه و محل کار) دیده شوند. همچنین این علائم میبایست سبب اختلال قابل توجهی در عملکرد روزانه فرد شوند.
در صورت تشخیص بیش فعالی در بزرگسالی، هدف اصلی درمان این نیست که فرد روزی از بیش فعالی رها شده و به عبارتی بیش فعالی او درمان شود؛ بلکه کمک به مدیریت علائم و بهبود کیفیت زندگی فرد بزرگسال میباشد. به عبارتی، بزرگسالان نیز میتوانند مهارت هایی را یاد گرفته و تغییراتی در سبک زندگی خود ایجاد کنند که در مدیریت علائم بیش فعالی به آنها کمک کند.
بیش فعالی چگونه درمان میشود؟
معمولا درمان بیش فعالی در کودکان روش یکسان و واحدی ندارد. برنامه درمانی هر کودک میبایست پس از معاینه و ارزیابی دقیق، توسط پزشک متخصص و یا متخصص کاردرمانی و با توجه به سن کودک، شدت علائم، مشکلات همراه و نیازهای خاص او تنظیم شود. ترکیبی از مداخلات توانبخشی، آموزش خانواده، مداخلات رفتاری و در برخی کودکان، دارودرمانی میتواند به بهبود توجه، کنترل تکانه ها، تنظیم فعالیت و عملکرد تحصیلی و اجتماعی او کمک کند.
متخصصین عقیده دارند که حمایت از کودکان بیش فعال از همان سال های اولیه، آنها را برای مدیریت بهتر علائم در بزرگسالی آماده خواهد کرد. مداخلات درمانی زودهنگام میتوانند تفاوت بزرگی را در کودکان بیش فعال ایجاد کنند. از آنجایی که بسیاری از کودکان در سال های ابتدایی دبستان تشخیص بیش فعالی میگیرند، بنابراین فرصت زیادی برای کمک به آنها وجود دارد.
روش های اصلی برای بهبود کودکان بیش فعال عبارتند از:
- رفتاردرماتی
- آموزش والدین در مدیریت رفتار کودک
- درمان های آموزشی و مدرسه محور
- آموزش مهارت های اجتماعی
- درمان های شناختی-رفتاری
- مشاوره های فردی و خانوادگی
- دارودرمانی: برای بهبود تمرکز و کاهش علائم، کاهش مشکلات رفتاری، بهبود حافظه و کنترل تکانشگری
- کاردرمانی ذهنی: برای بهبود و تقویت توجه، مهارت های اجرایی، برنامه ریزی و خود تنظیمی
- کاردرمانی حسی: برای بهبود و تنظیم محرک های حسی
- کاردرمانی جسمی: برای تقویت هماهنگی حرکتی، برنامهریزی حرکتی، تعادل و یا کنترل حرکات
- گفتاردرمانی: برای بهبود مهارت های ارتباطی و تعامل، نوبت گیری در مکالمه، بهبود درک و بیان
- مداخلات مرتبط با سبک زندگی سالم مانند الگوی تغذیه سالم، تنظیم الگوی خواب
- فعالیت های بدنی و ورزشی منظم: فعالیت های هوازی مانند پیاده روی تند، دویدن، دوچرخه سواری و یا شنا برای بهبود تمرکز، بی قراری و کنترل رفتارهای تکانشی
با نقش گفتاردرمانی برای بهبود گفتار کودکان بیش فعال آشنا شوید: گفتاردرمانی بیش فعالی
همواره در نظر داشته باشید که هیچ روش درمانی واحدی برای همه کودکان بیش فعال وجود ندارد. همان طور که عنوان شد، بهترین برنامه درمانی، برنامهای است که با توجه به سن، شدت علائم، شرایط زندگی و نیازهای هر کودک، توسط پزشک متخصص و یا متخصص کاردرمانی برنامه ریزی و اجرا شود. با روش های درمانی مناسب، آموزش مهارت های لازم و حمایت خانواده و اطرافیان، اکثر کودکان بیش فعال میتوانند زندگی موفق، فعال و رضایت بخشی داشته باشند.
درمان بیش فعالی در بزرگسالان
چنانچه بیش فعالی از دوران کودکی درمان و مدیریت نشود، میتواند در بزرگسالی نیز مشکلاتی ایجاد کند؛ از جمله مشکلات در محیط کار، در روابط عاطفی و خانوادگی و… معمولا روش های درمان بیش فعالی در بزرگسالان نیز ترکیبی از دارو و آموزش مهارت های رفتاری میباشد.
بسیاری از داروهایی که برای کودکان تجویز میشوند (مانند داروهای محرک و یا غیر محرک)، برای بزرگسالان نیز تجویز میشوند. علاوه بر دارو، درمان های شناختی ـ رفتاری نیز یکی از موثرترین روش های روان درمانی برای بزرگسالان بیش فعال میباشد.
این روش به افراد کمک میکند تا:
- افکار و رفتارهای ناکارآمد خود را بشناسند.
- مهارت های برنامه ریزی و مدیریت زمان را تقویت کنند.
- حواس پرتی و تکانشگری را بهتر کنترل کنند.
- با استرس و مشکلات روزمره به شکل مؤثرتری کنار بیایند.
از آنجایی که بزرگسالان دیگر مانند دوران کودکی از حمایت دائمیوالدین و یا معلمان برخوردار نیستند، برخی افراد بیش فعال ترجیح میدهند با فردی قابل اعتماد زندگی کنند و یا از او کمک بگیرند؛ به عنوان مثال کسی که بتواند در مدیریت کارهای روزمره، برنامه ریزی و حفظ نظم به آنها کمک کند.
سخن آخر
معمولا علائم و رفتارهای مرتبط با اختلال بیش فعالی با افزایش سن در کودکان تغییر خواهند کرد. در بسیاری از کودکان، این علائم با گذشت زمان قابل کنترل تر شده و تاثیر کمتری بر زندگی روزمره او خواهند داشت. دریافت روش های درمانی و حمایتی مناسب، یادگیری راهکارهای مقابله با علائم و خارج شدن از محیط های ساختار یافته ای مانند کلاس درس، ممکن است از جمله عواملی باشند که سبب میشوند علائم بیش فعالی در بزرگسالی کمتر به نظر برسد.
با این حال، در نظر داشته باشید که این موضوع به معنای از بین رفتن اختلال بیش فعالی نیست. بسیاری از افراد بیش فعال، همچنان در بزرگسالی نیز علائم این اختلال را تجربه میکنند؛ هرچند ممکن است شکل بروز آنها با دوران کودکی متفاوت باشد. همچنین برخی از کودکان تا بزرگسالی هرگز تشخیص بیش فعالی نگرفته و در دوره بزرگسالی متوجه میشوند که بیش فعال هستند.
چنانچه فکر میکنید کودکتان علائمیاز بیش فعالی را نشان میدهند، بهتر است با پزشک متخصص و یا یک متخصص کاردرمانی صحبت و مشورت کنید؛ تا برنامه درمانی مناسبی متناسب با شرایط و نیازهای کودک شما تنظیم کنند. در طی مسیر درمان کودکتان صبور بوده و آماده امتحان کردن روش های درمانی متفاوتی که توسط متخصصین برای بهبود و پیشرفت علائم کودکتان معرفی میشود، باشید. زیرا ممکن است با افزایش سن کودک و تغییر علائم، نیاز به روش های حمایتی و درمانی جدید باشد. در نظر داشته باشید که اگرچه در بیشتر افراد بیش فعالی به طور کامل از بین نمیرود؛ ولی با روش های درمانی مناسب، آموزش مهارت های لازم و ایجاد عادت های سالم، میتوان علائم این اختلال را به خوبی مدیریت کرده و زندگی موفق، پر بار و رضایت بخشی را برای آنها ایجاد کرد.
ترجمه و تالیف توسط تیم پژوهشی کلینیک بیش فعالی مرکز جامع توانبخشی ایران
کلیه حقوق این مطلب متعلق یه موسسه توانبخشی ایران است
سوالات متداول
پاسخ: خیر. شرکت در فعالیت های ورزشی برای کودکان بیش فعال، مزایای بسیار زیادی دارد؛ ولی این اختلال را به طور کامل درمان نخواهد کرد. شرکت در فعالیت های ورزشی میتواند به عنوان یک درمان کمکی مثبت در کنار سایر درمان های توانبخشی و دارویی برای کودک موثر باشد. به عنوان مثال، شرکت در فعالیت های ورزشی میتواند به تقویت عزت نفس کودک، بهبود مهارت های اجتماعی و آمادگی جسمانی کودک کمک کند.
پاسخ: خیر. اختلال بیش فعالی، نوعی اختلال یادگیری نیست. با این حال، برخی از علائم و نشانه های آن ممکن است بسیار شبیه به اختلالات یادگیری باشند. میزان بروز اختلالات یادگیری در میان کودکان بیش فعال بیشتر بوده و در کودکان دارای اختلالات یادگیری نیز احتمال بیشتری برای تشخیص بیش فعالی وجود دارد.
پاسخ: خیر. مصرف داروها میتوانند به کاهش علائم اصلی بیش فعالی مانند بی توجهی، تکانشگری و بیش فعالی کمک کنند. دارو جایگزین درمان های توانبخشی، آموزش والدین و یا مداخلات رفتاری نبوده و در بسیاری از موارد، یک برنامه درمانی جامع و متناسب با نیاز کودک بهترین نتیجه را ایجاد خواهد کرد.
پاسخ: خیر. اختلال بیش فعالی و اوتیسم هر دو از اختلالات رشدی عصبی هستند اما یکسان نیستند. معمولا کودکان طیف اوتیسم رفتارهای محدود، تکراری (کلیشهای)، اختلال در مهارت های اجتماعی و ارتباطی و چالش های پردازش حسی دارند. در حالی که علائم اصلی بیش فعالی، علائم اصلی نقص توجه، بیش فعالی و تحریک پذیری میباشد. البته ممکن است در برخی از کودکان، اختلال اوتیسم و بیش فعالی هم زمان با هم ایجاد شوند.