هر پدر و مادری علاقهمند است که اولین کلمه کودک خود را بشنود. از شروع به صداسازی های اولیه گرفته تا صداهای کوتاه و به تدریج استفاده از کلمات. بسیاری از کودکان طیف اوتیسم دیرتر از همسالان خود شروع به صحبت کردن کرده و یا در برقراری ارتباط مشکل دارند. والدین این کودکان، نگران آینده گفتار کودکشان بوده و همواره این سوال را در ذهن دارند که آیا کودکشان توانایی صحبت کردن را بدست میآورد یا نه. هر کودک اوتیسم مسیر رشد و تکامل متفاوت و خاص خودش را داشته و برخی از نشانه ها میتوانند آغاز و یا پیشرفت گفتار کودک را نشان دهند. شناخت نشانههای رشد و پیشرفت گفتار میتواند به کاهش نگرانی های والدین کودکان طیف اوتیسم و تصمیم گیری بهتر برای آینده این کودکان کمک کند. به عبارتی، شناخت این نشانه ها به والدین کمک میکند تا با دیدی آگاهانه تر، واقع بینانه و صبورانه روند رشد و تکامل گفتار و مهارت های ارتباطی کودک خود را دنبال کرده و فرصتهای مناسب برای مداخلات درمانی زودهنگام را نیز در نظر بگیرند. در مطلب زیر هفت نشانه مهم که میتوانند نشان دهنده پیشرفت مرحله گفتار کودکان اوتیسم باشند را توضیح خواهیم داد.
1.کودک از حرکات و سایر اشکال ارتباطی بدون کلام استفاده میکند
تحقیقات نشان داده اند که معمولا کودکان اوتیسم کمتر از سایر کودکان از حرکات بدنی استفاده کرده و ممکن است در انجام حرکات با دست و یا اشاره کردن مشکل داشته باشد. با این وجود، ممکن است یک کودک اوتیسم بی کلام بر روی صندلی ضربه بزند، به سمت شما آمده و دستتان را لمس کند. به این ترتیب، ممکن است بخواهد بگوید که «میخواهم تو روی این صندلی بنشینی»، یا ممکن است شما را به سمت اسباب بازی مورد علاقهاش ببرد.
در هر موقعیتی، میتوانید از او بپرسید: «میخواهی من روی این صندلی بنشینم؟» یا «میخواهی با این اسباببازی بازی کنیم؟» شما با پاسخ دادن به حرکات کودک، نشان خواهید داد که تلاش میکنید او را درک کنید. تقلید کردن نیز نوعی ارتباط بدون کلام میباشد. ممکن است کودکان حرکات والدین و یا سایر افراد را تقلید کنند. تقلید مهارت های حرکتی خاصی مانند دست زدن و یا پا کوبیدن، میتواند نشانه ای از تعامل کودک باشد. در نظر داشته باشید که حتی اگر کودک شما هنوز با کلام صحبت نمیکند، او در حال برقراری ارتباط با سایرین میباشد.
با مطالعه مطلب زیر با مفهوم اوتیسم بی کلام و روش های درمانی برای بهبود آن آشنا شوید: همه چیز در مورد اوتیسم بی کلام
2.کودک صداهای مختلفی را تقلید میکند
برخی از کودکان اوتیسم ممکن است به دلایل مختلف صداهایی را ایجاد کنند. چنانچه کودکی در حال «استیمینگ» (رفتارهای تکراری برای آرامش) و یا تکرار صدا باشد، ممکن است این کار را برای آرام شدن خودش انجام دهند.
به علاوه، ممکن است کودک صدایی که میشنود را تقلید کند، مانند صدای سوت کتری و یا غرش کامیونی که در خیابان عبور میکند. این گونه رفتارها می توانند نشان دهنده این باشند که کودک در حال تمرین و ایجاد صداهای شنیده شده با صدای خود می باشد. گاهی، ممکن است کودک در هنگام بازی با قطارهایش صدای «وو» دربیاورد. در این صورت، احتمال دارد که او در تلاش برای برقراری ارتباط با شما باشد.
چنانچه متوجه شدید که کودک مرتبا صدای خاصی را تکرار میکند، میتوانید به او بگویید: «صدایی که تو درآوردی دقیقا مثل صدای اون کامیون بزرگه بود!» یا «میخوای با این قطار بازی کنیم؟» بدین ترتیب شما نشان خواهید داد که متوجه منظور کودک شده و او را تشویق میکنید که خواستهاش را به شما نشان داده است. به صداسازی های کودک توجه کرده و هر بار او را تشویق کنید. ممکن است متوجه شوید که صداسازی های او به تدریج هدفمندتر شده و این حالت میتواند نشانه ای از شروع ارتباط گفتاری کودک باشد.
از مطلب زیر دیدن فرمایید: مراحل رشد و تکامل گفتار کودکان از یک تا دو سالگی
امروزه، مداخلات درمانی تخصصی و زود هنگام به عنوان موثرترین راهکار درمانی اختلالات طیف اوتیسم (ASD) در کودکان در نظر گرفته میشود. در صورت مشاهده هر گونه علائمی از تأخیر گفتار، مشکلات ارتباطی، تعاملات کلامی و یا سایر علائم اختلال اوتیسم در کودکتان، با متخصصین گفتاردرمانی و کاردرمانی مرکز جامع توانبخشی ایران همراه شوید. مرکز جامع توانبخشی ایران با بیش از دو دهه تجربه در زمینه خدمات توانبخشی تخصصی کودکان و با کمک مجرب ترین درمانگران در دو شعبه فعال در مرکز و غرب تهران و با به کار بردن به روزترین روش ها و تجهیزات آماده ارائه خدمات به کودکان عزیز شماست. جهت مشاوره و تعیین وقت با ما تماس بگیرید:
3.کودک صداسازی کرده و صداهایی را زیر لب زمزمه میکند
یک کودک اوتیسم بی کلام ممکن است صداسازی هایی مانند زمزمه و یا آواز خواندن را از خود ایجاد کند. این رفتار میتواند نشانهای از این باشد که کودک در حال تمرین صداها و استفاده از صدای خود در جهت صحبت کردن میباشد. تحقیقی نشان داده است که چنانچه والدین به صداسازی ها و زمزمههای کودک واکنش نشان نداده و آن را به عنوان گفتار در نظر نگیرند، ممکن است کودک در رشد گفتار دچار تاخیر بیشتری شود.
چنانچه کودک شما صدا سازی کرده، صدا و یا کلمه ای را زمزمه کرده و یا آواز میخواند، میتوانید صداهای او را تقلید کنید و یا به او پاسخ دهید. مثلا بگویید: «تو هم داشتی به این کتاب نگاه میکردی؟ منم خیلی این کتاب رو دوست دارم.» با کودک به شکلی صحبت کنید که انگار در حال صحبت کردن با شماست. یا میتوانید به صداسازی های کودک پاسخ مثبت بدهید؛ به عنوان مثال، به او بگویید «خیلی عالی بود، من هم این شعری که داری میخونی رو دوست دارم!» تشویق کودک به صداسازی میتواند سبب صداسازی های بهتر، جهت دارتر و در نهایت بهبود گفتار او شود.
از مطلب زیر دیدن فرمايید: آیا کودکان اوتیسم حرف میزنند؟
4.کودک بازی های وانمودی (نمادین) انجام میدهد
تحقیقات نشان داده اند که انجام بازی وانمودی (نمادین)، به رشد گفتار، درک مطلب و مهارتهای اجتماعی کودک کمک میکنند. بسیاری از کودکان طیف اوتیسم کمتر از سایر کودکان بازی های وانمودی را انجام میدهند. ممکن است کودک شما یک ماشین اسباببازی را بر روی مسیری حرکت داده و صدای موتور درآورد، شاید برای سگ عروسکی اش ظرفی گذاشته و در هم زمان، زمزمه هم کند و یا عروسکی را به شکلی حرکت دهد که انگار دارد به سمت خانه عروسکی اش میرود و در میزند.
هر یک از این حرکات عنوان شده، نوعی «وانمود کردن» است، که میتواند نشان دهنده پیشرفت و بهبود گفتار و یا شناخت کودک باشد. با صحبت کردن درباره کاری که کودک انجام میدهد، او را تشویق کنید: مثلا بگویید: «چه قشنگ به سگت غذا دادی!» یا «ماشینت با چه سرعتی حرکت میکنه!» هنگامی که کودک با اشیاء بی جان بازی میکند و شما نیز با نشان دادن علاقه در بازی او شرکت میکنید، در واقع در حال تمرین مهارتهای اجتماعی و تقویت تخیل کودک میباشید.
آیا ممکن است اختلال اوتیسم در کودکان با تاخیر رشدی و تکاملی اشتباه گرفته شود؟ برای پاسخ، مطلب زیر را مطالعه فرمایید: تفاوت تاخیر تکاملی و اختلال اوتیسم در کودکان
5.کودک به شنیدن نام خود واکنش نشان میدهد
هنگامی که کودکی به شنیدن نام خود واکنش نشان میدهد، در واقع آگاهی خود را نسبت به کسی که او را صدا میزند نشان میدهد. واکنش او ممکن است شامل برقراری تماس چشمی و یا نگاه کردن به سمت کسی باشد که نام او را صدا زده است. این رفتار نشان دهنده تمایل کودک به برقراری ارتباط میباشد. هنگامی که کودک به نام خود واکنش نشان میدهد، او را تشویق کنید. مثلا بگویید: «عزیزم، خیلی خوشحالم که صدای من رو شنیدی.» یا میتوانید به او لبخند زده و یا برایش بوسه بفرستید.
تلاش کنید تا نام کودک را در فعالیتهای مختلف به کار برده و به او واکنش های مثبتی نشان دهید. مثلا: «خرس کوچولو داره میاد پیش نیک!» یا «نیک، من خیلی خوشم آمده که این طوری قطارت رو روی ریل حرکت میدی!» ممکن است کودک با لبخند و یا صدایی به حرکات شما پاسخ دهد. به هر حال، او در حال تعامل و برقراری ارتباط با شما میباشد.
از مطلب زیر دیدن فرمایید: ۲۰ بازی فوق العاده حسی برای کودکان اوتیسم
6.تماس چشمی کودک بهبود یافته است
بسیاری از کودکان طیف اوتیسم در برقراری تماس چشمی مشکل دارند. چنانچه تماس چشمی در کودک شما بهتر شده است، این میتواند نشانهای از رشد مهارت های اجتماعی و ارتباطی او باشد. خود شما نیز میتوانید به کودکتان کمک کنید تا تماس چشمی او بهتر شده و بهبود یابد.
به عنوان مثال، شما میتوانید اسباببازی مورد علاقه کودک را نزدیک صورت خود نگه دارید تا کودک در هنگام نگاه کردن به آن، چشم هایش به چشم های شما بیفتد. هنگامی که او را در آغوش میگیرید، به چهره اش نگاه کرده و با عشق احساس خود را ابراز کنید. وانمود کنید که میخواهید از او عکس بگیرید، توجهش را جلب کرده و سپس به او بخندید. اگرچه ممکن است برقراری تماس چشمی برای کودکان طیف اوتیسم دشوار باشد، اما همین که کودک حتی کمی به سمت شما نگاه میکند، نشان دهنده تلاش او برای برقراری ارتباط میباشد.
مطلب زیر را مطالعه فرمایید: آیا عدم تماس چشمی به تنهایی نشانه ای از اوتیسم است؟
7.کودک نوبت گیری (نوبت گرفتن و نوبت دادن) را رعایت میکند
در هنگام صحبت کردن، افراد به نوبت صحبت کرده و به صحبت های یکدیگر گوش میدهند. تمرین نوبتگیری در فعالیت ها به کودکان کمک میکند تا پویایی صحبت کردن را بهتر درک کنند. شما میتوانید یک خرگوش اسباب بازی را به کودک بی کلام خود داده و به او بگویید: «حالا نوبت توئه که این اسباب بازی رو نگه داری.» سپس ببینید آیا صدا، خنده و یا واکنشی نشان میدهد یا نه.
سپس به کودک بگویید: «حالا نوبت منه که خرگوش رو بگیرم»، و از او بخواهید خرگوش را به شما بدهد. همان صدا، خنده و یا واکنشی که کودک انجام داده بود، را هم شما تکرار کنید. صحبت کردن در هنگام نوبت گیری به کودک کمک میکند تا مفهوم صبر، اشتراک گذاری و نحوه شکل گیری گفت و گو کردن را نیز یاد بگیرد.
با مطالعه مطلب زیر با اهداف و روش های گفتاردرمانی برای کودکان اوتیسم آشنا شوید: روش های گفتاردرمانی در اوتیسم
سخن آخر
ممکن است کودک بی کلام شما با حرکات بدنی و واکنش هایی با شما ارتباط برقرار کند. احتمال دارد صداها و یا کلماتی را تقلید و یا زمزمه کرده و یا حتی آواز بخواند. احتمالا در بازیهای وانمودی (نمادین) شرکت کرده و یا هنگامی که نامش را صدا میزنید، به شما نگاه کند. هر یک از این مهارت های عنوان شده برای رشد مهارت های گفتار و ارتباط اجتماعی کودک بسیار اهمیت داشته و میتوانند نشانهای از پیشرفت و حرکت کودک به سمت جلو باشند.
برای هر حرکت و پیشرفت کوچکی، کودک خود را تشویق کرده و با او تعامل بیشتری داشته باشید تا روند پیشرفت در او تقویت شود. این گونه بازخوردها، سبب میشوند تا کودک یاد بگیرد که رفتارش مورد تایید و ارزشمند بوده و دوباره آنها را تکرار کند. در نظر داشته باشید کودکتان در حال برقراری ارتباط با شما بوده، حتی اگر هنوز از کلمات برای صحبت کردن استفاده نمیکند.
سوالات متداول
زمان ثابت و مشخصی برای شروع گفتار کودکان اوتیسم وجود ندارد؛ برخی از آنها در ۱۲ تا ۲۴ ماهگی شروع به صحبت کردن میکنند، برخی با تاخیر و در سن ۳ تا ۵ سالگی و برخی دیگر نیز نیاز به مداخلات گفتاردرمانی داشته و در سنین بالاتر شروع به صحبت میکنند و نیاز به صبر و تداوم درمان های هدفمند دارند.در حدود یک چهارم آنها نیز نیز بی کلام باقی مانده و میبایست از سایر روش های ارتباطی استفاده کنند.
به طور کلی، عوامل متعددی بر روی توانایی های حرف زدن کودکان اوتیسم تاثیر دارند از جمله شدت علائم اوتیسم؛ توانایی های شناختی، درک گفتار و توجه مشترک، وجود مشکلات حسی و یا حرکتی در دهان، محیط خانواده، میزان تعامل و انگیزه کودک برای برقراری ارتباط، وجود اختلالات همراه مانند کم شنوایی، اضطراب و یا بیش فعالی و از همه مهم تر دریافت مداخلات زودهنگام مانند گفتاردرمانی و کاردرمانی. شرکت در جلسات گفتاردرمانی میتواند توانایی حرف زدن کودکان اوتیسم را چندین برابر بهتر کرده و سبب شود تا این کودکان در سنین بالاتر نیز توانایی صحبت کردن، تعامل و برقراری ارتباط را بدست آورند.
تاخیر گفتار یکی از مهمترین علائم اختلال اوتیسم میباشد؛ ولی به تنهایی نشان دهنده اختلال اوتیسم در کودک نیست.
علائم دیگری مانند اختلالات حسی، رفتارهای تکراری و کلیشهای همراه با تاخیر گفتار میتوانند نشانه ای از وجود اوتیسم در کودک باشند. در نظر داشته باشید که در برخی دیگر از اختلالات مانند بیش فعالی نیز ممکن است علائم عنوان شده را نشان دهند. بنابراین تشخیص اختلال اوتیسم نیاز به معاینه و ارزیابی دقیق توسط متخصصین با تجربه دارد.
خیر، اختلال اوتیسم یک طیف است، به این معنی که علائم آن برای هر کودکی متفاوت میباشد. بنابراین با توجه به شدت، علایم دیده شده و مشکلات همراه٬ درمان های مورد نیاز برای هر کودکی متفاوت بوده و نباید یک روش درمانی را برای هر کودکی در نظر گرفت. برای هر کودکی پس از ارزیابی دقیق، میبایست درمان توسط تیمی از متخصصان کاردرمانی و گفتاردرمانی شخصی سازی شود تا بتوان بهترین نتیجه را دریافت کرد.
ترجمه و تالیف توسط بخش گفتاردرمانی کلینیک اوتیسم مرکز جامع توانبخشی ایران