بسیاری از والدین چهار دستوپا رفتن را تنها مرحلهای پیش از راه رفتن میدانند، اما این دوران طلایی، در واقع خشت اول ساختمان هوش حرکتی و ادراکی کودک است. این حرکت هماهنگ، فراتر از جابهجایی ساده، مسیرهای عصبی مغز را برای تعادل، تمرکز و هماهنگی دو نیمکره تقویت میکند. اگر کودک از این مرحله عبور نکند، ممکن است در آینده با چالشهای ظریف در یادگیری و مهارتهای حرکتی روبرو شود. در این مقاله بررسی میکنیم که چگونه با تکنیکهای کاردرمانی، این بستر حیاتی را برای رشد همهجانبه کودک فراهم کنید. با ما همراه باشید تا دریابید چگونه یک حرکت ساده، بزرگترین تاثیرات را بر شکوفایی توانمندیهای کودک شما خواهد داشت.
نشانههای آمادگی نوزاد برای شروع چهار دستوپارفتن
پیش از آنکه نوزاد بتواند روی چهار دستوپای خود حرکت کند، بدن او باید پیامهای آمادگی خاصی را ارسال کند. این نشانهها در واقع چراغهای سبزی هستند که به شما میگویند سیستم عضلانی و عصبی فرزندتان در حال تکمیل شدن است. مشاهده این رفتارها در نوزاد، نشانه خوبی است که او کمکم برای تجربه دنیای پیرامون خود از زاویهای جدید آماده میشود:
- تسلط بر نشستن مستقل: کودک میتواند بدون حمایت، تعادل خود را حفظ کند و کمرش را صاف نگه دارد.
- توانایی غلت زدن و چرخش: نوزاد به راحتی در هر دو جهت (شکم به پشت و بالعکس) میچرخد که نشاندهنده هماهنگی عضلات تنه است.
- قدرت در وضعیت دمر (شکم): کودک در حالت دمر، وزن خود را روی بازوها میاندازد و قفسه سینه را کاملا از زمین جدا میکند.
- تلاش برای «پل زدن»: نوزاد روی شکم، باسن خود را بالا میآورد و سعی میکند روی زانوها و دستهایش وزناندازی کند (حالت گهوارهای).
- جابهجاییهای غیرارادی: کودک با فشار دادن دستها و پاها به عقب یا جلو، تمایل خود را برای حرکت نشان میدهد، حتی اگر هنوز مسیر را پیدا نکرده باشد.
- حرکات رفت و برگشتی: نوزاد در وضعیت چهار دستوپای ثابت، بدن خود را به سمت جلو و عقب تکان میدهد؛ این تمرینی برای یادگیری توزیع وزن است.
- کنجکاوی محیطی: نوزاد به اشیایی که در فاصله دورتر قرار دارند، واکنش نشان میدهد و برای رسیدن به آنها تلاش فیزیکی میکند.
فرایند شکل گیری مرحله چهار دست و پا در نوزادان
مرحله چهار دست و پا رفتن یکی از مراحل مهم در تکامل حرکتی کودکان است که با اتکاء نوزاد به ساعد و بازو و زانو انجام میگیرد، چهار دست و پا رفتن یکی از مراحل اصلی حرکت در تکامل کودکان است، شروع چهار دست و پا رفتن در نوزادان با ایجاد تعادل بر دو دست و دو پا آغاز میگردد و سپس آنها میفهمند که چگونه میتوانند با فشار دادن به زانو به سمت عقب و جلو حرکت کنند در در همین حین نوزادان به تقویت عضلات خود نیز میپردازند.
شکل گیری چهار دست و پا بین ۶ تا ۱۰ ماه اتفاق میافتد و البته برخی از نوزادان ممکن است در این زمان روش های دیگری برای تحرک را انتخاب نمایند مانند سر خوردن روی باسن یا غلتیدن و یا سینه خیز رفتن.
پنج درصد از نوزادان از مرحله سینه خیز رفتن مستقیما به ایستادن و راه رفتن میرسند و چهار دست و پا نمیروند، در صورتی که هیچ مشکل دیگری در کودک وجود نداشته باشد والدین نباید نگران چهار دست و پا رفتن رفتن کودکان باشند. در بدو تولد رفلکسهای حرکت دهنده اولیه در نوزادان سبب میشود تا نوزادان به صورت غریزی دست و پای خود را بر روی زمین حرکت دهند و به سمت جلو هدایت میشوند و در این حین سر خود را نیز بالا نگه میدارند تا برای حرکت بتوانند آزادانه حرکت کنند، این رفلکسها به مرور با افزایش سن نوزاد از بین میروند و چهار دست و پای صحیح جای خود را به رفلکس های اولیه میدهد، اغلب کامل شدن چهار دست و پا با کامل شدن نشستن همزمان میشود و کودک در سنین ۹ تا ۱۰ ماهگی در مرحله چهار دست و پا رفتن استاد میشود.
از مطلب زیر دیدن فرمایید: مهم ترین رفلکس های نوزادی و نحوه ارزیابی آنها
در صورت مشاهده هر گونه تاخیر و مشکل در روند رشد و تکامل و مهارت های حرکتی کودکتان، با متخصصین کاردرمانی جسمی مرکز جامع توانبخشی ایران همراه شوید. تیم کاردرمانی جسمی مرکز جامع توانبخشی ایران با کمک مجرب ترین درمانگران در دو شعبه فعال در مرکز و غرب تهران و با بیش از دو دهه تجربه در زمینه خدمات توانبخشی تخصصی کودکان و با به کار بردن به روزترین تکنیک ها و تجهیزات یک انتخاب مطمِئن بوده و آماده ارائه خدمات به کودکان عزیز شما می باشد. جهت مشاوره و تعیین وقت با ما همراه شوید:
کودکان به صورت آزمایش و خطا چهار دست و پا رفتن را یاد میگیرند در ابتدا در خصوص تعادل و هماهنگی حرکات مشکل دارند یکی از دلایلی که باعث شروع خام چهار دست و پا میباشد این است که حرکات دست عمدتا پختهتر از حرکات پا است و کودک قادر است که دستهای خود را به حرکت درآورد اما در حین چهار دست و پا رفتن پاها با دست ها به صورت هماهنگ حرکت نمیکند اغلب در این هنگام ممکن است والدین دستان خود را پشت پای کودک قرار داده و با ساپورت پای کودک حرکت رو به جلویی کودک در این چهار دست و پا را ایجاد کنند. به دلایلی که ذکر شد در شروع چهار دست و پا حرکت ممکن است به سمت عقب باشد. چهار دست و پا رفتن پایه و اساس راه رفتن کودک میباشد بدین معنی که بعد از یادگیری کامل چهار دست و پا کودکان به مرحله راه رفتن میرسند.
اهمیت چهاردست و پا رفتن در نوزادان
در اکثر نوزادان در ابتدا سینه خیز رفتن شروع میشود و به مرور در سن هفت ماهگی چهار دست و پا رفتن شروع میشود یکی از مزیت های مهمی که چهار دست و پا رفتن نسبت به سینه خیز رفتن دارد این است که نوزاد میتواند در سطوح ناهموار نیز از توانایی و مهارت چهار دست و پا استفاده کند.
همچنین نوزادان میتوانند در حالتی که نشستهاند به راحتی با اتکا بر روی دو دست خود به مرحله چهار دست و پا در بیایند. یکی دیگر از مزیت های چهاردست وپارفتن نسبت به سینه خیز این است که در حالت چهار دست و پا کودک میتواند با اتکا به یک بازو از بازوی دیگر برای بازی کردن استفاده کند.
مزیت دیگر چهار دست وپا رفتن دید بهتر نوزاد به محیط اطراف و پیرامون خود در مقایسه با سینه خیز است. همچنین یکی دیگر از مزیت های چهار دست وپا رفتن، تقویت رفلکسهای پیش زمینه برای راه رفتن روی دو پا است. در سینه خیز رفتن شکم تماس مداوم با زمین دارد و وزن نیم تنه فوقانی بدن بر روی آرنج ها تحمل میشود و بدن با حرکت بازوها به سمت جلو و تا حدودی پاها کشیده میشود حرکت سینه خیز رفتن تقریبا شبیه به شنا کردن میباشد، اما چهار دست و پا رفتن حرکت پیشرفته تر از سینه خیز رفتن است سینه دیگر تماسی با زمین ندارد و نوزاد از هر دو دست و زانو استفاده میکند و خودش را به سمت جلو حرکت دهد و همچنین سرعت حرکت در حالت چهار دست و پا بیشتر از سینه خیز می باشد.
با مطالعه مطلب زیر با جدول زمانی ایستادن کودکان آشنا شوید: کودک از چه زمانی میایستد؟
در صورتی که قصد دارید برای کاردرمانی برای چهار و دست و پا رفتن کودکان به یکی از شعب مرکز توانبخشی ایران مراجعه کنید میتوانید به آدرس هایی که در عکس زیر مشاهده میکنید مراجعه کنید.
چند نکته امنیتی برای کودکانی که چهاردست و پا میروند
حتما باید برای نوزادی که چهار دست و پا میرود محدوده و محیطی امن ایجاد کرد که نوزاد بتواند در آن محیط را به کاوش و کنجکاوی خود دست پیدا کند. توصیه میشود که وسایل و تجهیزات برقی و غیره که میتواند خطراتی را برای کودک ایجاد کند حتما از دسترس برداشته شود و وسایل خانگی که امکان سقوط دارند کنترل و محکم شود. تجهیزات و وسایل ریزی که میتواند توسط کودک بلعیده شود از دسترس کودک خارج شود.
تا چه مدت میتوانم برای چهار دست و پا رفتن به کودکم فرصت دهم؟
اغلب میتوانیم تا حدود ۱۰ الی ۱۱ ماهگی به کودک برای چهاردست و پا رفتن فرصت دهیم. چنانچه کودک شما علاقه به تحرک و جابجایی نداشته و حرکات هماهنگ بین دستها و پاها در حین چهار دست و پا رفتن در او ایجاد نشده و در نتیجه اصطلاحا حرکت خرگوشی داشت می بایست برای ارزیابی و معاینه دقیق به یک متخصص کاردرمانی مراجعه نمایید.در کودکانی که به هر دلیل مشکلاتی در سیستم عصبی دارند چهار دست و پا رفتن ممکن است به صورت خرگوشی اتفاق بیفتد؛ به این معنی که هر دو پا به صورت همزمان به جلو حرکت میکند و حرکت موزون دست مخالف و پای مخالف اتفاق نمیافتد که در این موارد بهتر است موضوع را با یک متخصص کاردرمانی در میان بگذارید.
چند تمرین کاردرمانی برای تقویت چهار دست و پا رفتن در کودکان
یکی از فعالیت های مهم کاردرمانی در کودکان تاخیر حرکتی و فلج مغزی ارایه تمرینات کاردرمانی برای چهار دست و پا رفتن نوزادان و کودکان میباشد، عمدتا انجام تمرینات کاردرمانی برای چهاردست و پا رفتن نوزادان در کلینیک های کاردرمانی و زیر نظر متخصصین کاردرمانی جسمی انجام میشود، چرا که نوع تمرینات کاردرمانی در چهار دست و پا رفتن نوزادان بستگی به شرایط عضلانی آنها و همچنین وجود رفلکس های نوزادی، وضعیت تونوسیته عضلات و سن کودک دارد، با این حال در متن زیر تلاش کردیم تا چند تمرین ساده کاردرمانی را جهت کمک به تسهیل چهار دست و پا رفتن در نوزادان ارائه دهیم:
تمرین اول: یک بالشت زیر سینه کودک قرار داده و با صاف نگه داشتن آرنج کودک تحمل وزن بر روی دستان کودک را تقویت کنید.
تمرین دوم: در حالتی که در تمرین بالا شرح داده شد میتوانید به صورت متناوب پاهای کودک به سمت جلو و عقب حرکت دهید.
تمرین سوم: در کودکی که دستانش برای چهاردست و پا فعال است اما از پاهایش استفاده نمیکند، میتوانید دستتان را پشت پای نوزاد ساپورت کنید تا کودک به سمت جلو حرکت کند.
تمرین چهارم: با استفاده از اسباب بازی و وسایل تشویق کنید که کودک سر خود را در حالت چهار دست و پا به بالا بیاورد.
تمرین پنجم: برای تقویت عضلات دست کودک در حالت چهار دست و پا، کودک را بر روی شیب سرپایینی قرار داده و بدین شکل ، وزنی که بر روی دستان کودک میباشد افزایش مییابد.
با مطالعه مطلب زیر با مفهوم تاخیر تکاملی در کودکان آشنا شوید: هر آنچه که باید در مورد تاخیر تکاملی بدانید
چه مشکلاتی میتواند باعث تاخیر در چهار دست و پا رفتن نوزادان شود؟
تاخیر در چهار دستوپارفتن میتواند دلایل متعددی داشته باشد که طیف وسیعی از مسائل حرکتی، حسی یا محیطی را در بر میگیرد. در اینجا فهرستی از مهمترین عوامل که عمدتا توسط متخصصان کاردرمانی بررسی میشوند، آورده شده است. عوامل موثر در تاخیر چهار دستوپارفتن عبارتند از:
- تفاوت در استراتژیهای حرکتی: برخی کودکان مسیرهای جایگزین را انتخاب میکنند؛ مانند «خزیدن روی باسن» یا «سینه خیز رفتنِ نامتقارن» که ممکن است باعث شود آنها نیازی به یادگیری الگوی کلاسیک چهار دستوپارفتن احساس نکنند.
- ضعف عضلانی (هیپوتونی): شل بودن عضلات تنه و اندامها باعث میشود کودک نتواند وزن خود را بر روی دستها و زانوها تحمل کند.
- سفتی عضلانی (هایپرتونی): افزایش تنوس عضلانی باعث میشود مفاصل حالت خشکی داشته باشند و حرکتِ آزادانه و هماهنگِ دستوپاممکن نباشد.
- کمبود فرصتهای حرکتی (محدودیت محیطی): استفاده بیش از حد از روروئک، کریر یا باقی ماندن طولانیمدت کودک در حالت خوابیده (که مانع از بازی در وضعیت دمر میشود).
- مشکلات در یکپارچگی حسی: ناتوانی در پردازش صحیح حسهای عمقی (درک موقعیت بدن) یا لمسی، که باعث میشود کودک نسبت به وضعیت چهار دستوپارفتن احساس ناامنی یا عدم تعادل داشته باشد.
- تاخیر در کنترل وضعیت سر و گردن: اگر کودک نتواند در حالت دمر، سر خود را به خوبی کنترل کند، دید کافی برای دیدن اهداف و انگیزه لازم برای حرکت را نخواهد داشت.
- مشکلات بینایی: ناتوانی در تمرکز بر اشیاء دور یا نقص در میدان دید، که انگیزه حرکتی (رسیدن به هدف) را در کودک سرکوب میکند.
- مشکلات مفاصل و استخوانها: وجود ناهنجاریهای جزئی در مفصل ران یا پاها که میتواند حرکت چهار دستوپارفتن را برای کودک دردناک یا دشوار کند.
مطلب زیر را مطالعه نمایید: علت سفت شدن عضلات نوزاد و توصیه های درمانی
چالش ها و نبایدهای والدین در مسیر آموزش چهار دست و پارفتن به کودکان
والدین اولین و مهمترین مربیان کودک خود هستند؛ اما گاهی اشتیاق برای دیدن پیشرفت کودک، میتواند باعث شود مسیر طبیعی یادگیری او به چالش کشیده شود. در جدول زیر، اشتباهات رایج والدین در آموزش چهار دستوپا رفتن و جایگزینهای صحیح و اصولی آن را بررسی میکنیم تا بتوانید با آرامش و اطمینان، بهترین بستر را برای رشد حرکتی فرزندتان فراهم کنید:
| رفتار چالشبرانگیز | پیامد احتمالی | راهکار جایگزین (رویکرد کاردرمانی) |
|---|---|---|
| فشار برای ایستادن زودرس | حذف مرحله چهار دستوپا و ضعف در تعادل | اجازه دهید کودک روی شکم و زانوها وقت بگذراند |
| تمرین طولانی و اجباری | ایجاد ترس، بیزاری و مقاومت فیزیکی | تمرینات کوتاه، بازیمحور و در زمانهای نشاط کودک |
| سطوح بسیار نرم (مثل تشک) | بیثباتی مفاصل و دشواری در ایجاد تکیهگاه | استفاده از سطح صاف، سفت و ضدلغزش (مثل تاتامی) |
| مقایسه با سایر کودکان | استرس والدین و نادیده گرفتن سرعت رشد فردی | تمرکز بر بهبود روند حرکتی خود کودک نسبت به دیروز |
| بمباران محیط با محرکها | حواسپرتی و عدم تمرکز بر یادگیری حرکات | محیطی ساده با یک هدفِ جذاب در فاصله نزدیک |
با مطالعه مطلب زیر با تاثیر و قدرت بازی در کودکان آشنا شوید: قدرت شگفت انگیز برای کودکان
چه زمانی باید به کاردرمانگر مراجعه کرد؟
بخشی از تفاوتهای حرکتی بین نوزادان طبیعی است؛ اما بعضی نشانهها پرچم قرمز محسوب میشوند و بهتر است جدی گرفته شوند. مراجعه به کاردرمانگر به معنی وجود حتمی یک مشکل جدی نیست؛ بلکه یعنی شما میخواهید مطمئن شوید رشد فرزندتان در مسیر درست و سالم پیش میرود.
اگر هر یک از موارد زیر را در نوزاد خود مشاهده میکنید، زمان آن است که با یک کاردرمانگر رشد کودکان مشورت کنید:
- نوزاد تا حدود ۷–۸ ماهگی بهسختی روی شکم میماند و خیلی زود گریه یا کمرش را زیاد قوس میدهد.
- در ۸–۹ ماهگی هنوز نمیتواند در وضعیت دمر، بهخوبی روی ساعد یا دستها وزن بیندازد و قفسه سینه را از سطح جدا کند.
- تلاش واضحی برای جابهجایی (سینهخیز، چرخیدن به سمت اسباببازی، سر خوردن روی زمین) در حدود ۸–۱۰ ماهگی دیده نمیشود.
- نوزاد فقط از یک سمت بدن برای چرخیدن یا کشیدن خود استفاده میکند و حرکاتش نامتقارن است.
- هنگام قرار گرفتن در وضعیت چهار دستوپا (با کمک شما)، شدیدا ناراحت میشود، بدن را سفت میکند یا پاها را سفت به زمین میچسباند.
- در ۱۰–۱۲ ماهگی هنوز هیچ الگویی از سینهخیز رفتن یا چهار دستوپا گرفتن دیده نشده و کودک فقط نشسته میماند یا ترجیح میدهد روی باسن خود سر بخورد.
- سابقه مشکلات دوران بارداری، زایمان سخت، نارس بودن نوزاد یا هر تشخیص پزشکی عصبی–عضلانی وجود دارد.
در کاردرمانی، هدف فقط راه انداختن چهار دستوپا نیست؛ کاردرمانگر با ارزیابی دقیق عضلات، کنترل وضعیت بدن، یکپارچگی حسی و مهارتهای حرکتی ظریف و درشت، برنامهای طراحی میکند که به رشد همهجانبه کودک کمک کند و در عین حال، بازی و لذت را محور اصلی تمرینها قرار دهد. هر چه مراجعه زودتر باشد، احتمال جبران تأخیرها با تمرینهای سادهتر و کوتاهتر بیشتر خواهد بود.
نویسنده: فرهنگ محمدخانی کاردرمانگر
کلیه حقوق این مطلب متعلق یه موسسه توانبخشی ایران است.