مراحل رشد و تکامل گفتار کودکان از یک تا دو سالگی

«مامان»، «بابا»، «آب»… اولین کلمات کودک برای هر پدر و مادری شیرین و هیجان‌انگیزند؛ اما اگر فرزند شما هنوز صحبت نمی‌کند، آیا باید نگران باشید؟ یا اگر در یک‌سالگی چند کلمه می‌گوید، از نظر رشد گفتار در مسیر طبیعی قرار دارد؟ سن شروع صحبت کردن در کودکان می‌تواند متفاوت باشد، اما فقط تعداد کلمات معیار رشد گفتار نیست. توانایی درک صحبت‌های دیگران، پاسخ دادن به نام، اشاره کردن، دنبال کردن دستورهای ساده و به‌تدریج کنار هم گذاشتن کلمات هم بخش مهمی از رشد گفتار کودک هستند. در ادامه این مقاله، مراحل مهم رشد و تکامل گفتار کودکان از یک تا دو سالگی را بررسی می‌کنیم و به شما می‌گوییم در هر سن چه مهارت‌هایی را می‌توانید انتظار داشته باشید و چه نشانه‌هایی بهتر است توسط گفتاردرمانگر بررسی شوند.

رشد گفتار کودک یک ساله چگونه است؟

کودکان اغلب نخستین کلمات معنادار خود را در حدود یک‌سالگی بیان می‌کنند. ممکن است این کلمات در ابتدا کاملا واضح نباشند، اما کودک از آنها برای اشاره به یک فرد، شیء یا نیاز مشخص استفاده می‌کند.

برای مثال، کودک ممکن است از کلماتی مانند «مامان»، «بابا»، «آب» یا نام یک اسباب‌بازی استفاده کند. در این سن، علاوه بر تعداد کلمات، نحوه برقراری ارتباط کودک نیز اهمیت دارد. کودک ممکن است برای رساندن منظور خود از اشاره کردن، نگاه کردن، حرکات دست و صداهای مختلف استفاده کند.

کودک یک‌ساله عمدتا به نام خود واکنش نشان می‌دهد، برخی کلمات آشنا مانند «نه» را متوجه می‌شود و می‌تواند برای جلب توجه یا درخواست چیزی از اشاره استفاده کند. بازی‌هایی مانند دالی‌بازی، کتاب خواندن و صحبت کردن با کودک می‌توانند فرصت‌های مناسبی برای تقویت مهارت‌های ارتباطی او ایجاد کنند.

شاید این مطلب برای شما مفید باشد:مراحل رشد گفتار کودکان از تولد تا یک سالگی

تفاوت گفتار و زبان در کودکان چیست؟

گفتار و زبان دو مفهوم مرتبط اما متفاوت هستند. گفتار بیشتر به توانایی تولید صداها و بیان کلمات مربوط می‌شود، در حالی که زبان شامل توانایی کودک برای درک صحبت‌های دیگران، یادگیری کلمات، بیان خواسته‌ها و برقراری ارتباط است. به همین دلیل، رشد گفتار کودک فقط با تعداد کلماتی که به زبان می‌آورد سنجیده نمی‌شود و مهارت‌های درک زبان و ارتباط غیرکلامی نیز اهمیت دارند.

برای مثال، ممکن است کودکی تعداد کلمات محدودی بیان کند، اما صحبت‌های والدین را به‌خوبی متوجه شود و با اشاره، نگاه یا حرکات خود منظورش را منتقل کند. در مقابل، ممکن است کودکی کلمات زیادی را تکرار کند اما درک دستورهای ساده یا استفاده از زبان برای برقراری ارتباط متناسب با سنش نباشد. به همین دلیل، ارزیابی گفتار و زبان کودک باید مجموعه مهارت‌های ارتباطی او را در نظر بگیرد.

نقاط عطف گفتار و زبان کودک از ۱۲ تا ۱۸ ماهگی

در فاصله یک تا یک‌ونیم سالگی، مهارت‌های گفتاری و درکی کودک عموما به‌تدریج بیشتر می‌شوند. برخی از مهم‌ترین مهارت‌هایی که والدین می‌توانند در این دوره مشاهده کنند عبارت‌اند از:

بیان کلمات ساده

کودک به‌تدریج از صداها و آواها به سمت استفاده از کلمات معنادار حرکت می‌کند. ممکن است در ابتدا تعداد کلمات محدود باشد، اما معمولا با افزایش تجربه و تعامل با اطرافیان، واژگان کودک بیشتر می‌شود.

استفاده از اشاره و حرکات

اشاره کردن در این سن بخش مهمی از ارتباط کودک است. کودک ممکن است برای درخواست یک وسیله، نشان دادن چیزی که توجهش را جلب کرده یا جلب توجه والدین از اشاره استفاده کند.

شناخت اعضای بدن

با نام بردن اعضای بدن، کودک به‌تدریج یاد می‌گیرد آنها را تشخیص دهد و در صورت درخواست، به قسمت‌هایی مانند بینی، چشم، دست یا پا اشاره کند.

نام بردن از اشیای آشنا

کودک در این دوره می‌تواند نام برخی از افراد، وسایل و اشیای آشنا را یاد بگیرد. برای مثال ممکن است نام خوراکی‌ها، اسباب‌بازی‌ها یا وسایلی را که مرتب با آنها مواجه می‌شود، به زبان بیاورد.

درک کلمات و دستورهای ساده

رشد زبان فقط به حرف زدن محدود نیست. کودک در این سن باید به‌تدریج بتواند کلمات و دستورهای ساده را در موقعیت‌های آشنا درک کند؛ برای مثال وقتی از او خواسته می‌شود «بیا»، «بده» یا «بشین»، واکنش متناسبی نشان دهد.

رشد گفتار کودک از ۱۸ تا ۲۴ ماهگی

از حدود ۱۸ ماهگی به بعد، رشد واژگان بسیاری از کودکان سرعت بیشتری پیدا می‌کند. با این حال، تعداد دقیق کلماتی که هر کودک در این سن می‌گوید می‌تواند متفاوت باشد و ارزیابی رشد زبان باید علاوه بر تعداد کلمات، درک زبان و نحوه برقراری ارتباط را نیز در نظر بگیرد.

در این دوره کودک ممکن است:

• کلمات بیشتری را برای نامیدن افراد و اشیای آشنا به کار ببرد.
• درخواست‌های خود را با کلمات یا ترکیبی از کلمه و اشاره بیان کند.
• دستورهای ساده را بهتر متوجه شود.
• نام برخی از اعضای بدن را تشخیص دهد.
• از کلمات برای پرسیدن یا درخواست کردن استفاده کند.
• به‌تدریج دو کلمه را در کنار یکدیگر قرار دهد.

برای مثال، عبارت‌هایی مانند «آب بده»، «مامان بیا» یا «ماشین بده» می‌توانند نمونه‌ای از ترکیب دو کلمه‌ای باشند.

در صورت مشاهده هر گونه تأخیر در مهارت‌ های گفتاری، ارتباطی و تعاملی کودکتان، ارزیابی تخصصی و مداخلات درمانی زودهنگام را جدی بگیرید. در مرکز جامع توانبخشی ایران، توانبخشی تخصصی کودکان با تکیه بر سال‌ ها تجربه و تخصص، درمانگران مجرب، روش‌ های نوین، تجهیزات تخصصی و متناسب با نیاز هر کودک در دو شعبه فعال در غرب و مرکز تهران، ارائه می‌ شود. جهت مشاوره و تعیین وقت با ما همراه شوید:

کودک دو ساله باید چند کلمه بلد باشد؟

تعداد کلماتی که کودکان در دو سالگی استفاده می‌کنند، می‌تواند تفاوت زیادی داشته باشد و نمی‌توان رشد زبان را تنها با یک عدد مشخص ارزیابی کرد. علاوه بر تعداد واژه‌ها، باید به توانایی کودک در درک کلمات، دنبال کردن دستورهای ساده، برقراری ارتباط و ترکیب کلمات نیز توجه شود.

یکی از تغییرات مهم در این دوره، حرکت از استفاده از کلمات منفرد به سمت ترکیب دو یا چند کلمه است. اگر کودک نزدیک دو سالگی هنوز از کلمات معنادار استفاده نمی‌کند یا برای برقراری ارتباط عمدتا به اشاره و صداهای نامفهوم متکی است، بهتر است وضعیت گفتار و زبان او توسط متخصص ارزیابی شود.

کودک دو ساله چه جمله‌هایی می‌گوید؟

در حدود دو سالگی، بسیاری از کودکان می‌توانند دو کلمه را در کنار یکدیگر قرار دهند و منظور خود را واضح‌تر بیان کنند. این ترکیب‌ها ممکن است شامل نام یک فرد و درخواست، نام یک شیء و درخواست یا دو کلمه مرتبط با یک موقعیت باشند.

برای مثال:

• «مامان بیا»
• «آب بده»
• «بابا رفت»
• «توپ من»

این جملات در ابتدا کوتاه هستند و ممکن است از نظر دستوری کامل نباشند، اما نشان می‌دهند کودک در حال استفاده از زبان برای برقراری ارتباط است.

شاید این مطلب برای شما مفید باشد: علت حرف نزدن کودک 2/5 ساله + راهکارهای گفتاردرمانی

چه زمانی تاخیر گفتار کودک یک تا دو ساله نگران‌کننده است؟

هر کودکی با سرعت متفاوتی رشد می‌کند، اما برخی نشانه‌ها می‌توانند نیاز به بررسی بیشتر داشته باشند. اگر کودک در روند رشد زبان و ارتباطی خود پیشرفت قابل‌توجهی ندارد یا مهارت‌هایی را که قبلاً داشته از دست داده است، بهتر است موضوع با پزشک یا گفتاردرمانگر مطرح شود.

برخی از مواردی که می‌توانند نیازمند ارزیابی تخصصی باشند عبارت‌اند از:

• کودک به صداها یا نام خود واکنش مناسبی نشان نمی‌دهد.
• از اشاره و سایر روش‌های ارتباطی برای رساندن منظور خود استفاده نمی‌کند.
• کلمات ساده و آشنا را درک نمی‌کند.
• تا حدود دو سالگی از کلمات معنادار استفاده نمی‌کند.
• نمی‌تواند به‌تدریج کلمات را برای بیان درخواست یا منظور خود ترکیب کند.
• بیشتر ارتباط او همچنان به صداهای نامفهوم محدود است.
• در برقراری ارتباط با والدین و اطرافیان تعامل کمی دارد.
• مهارت‌های گفتاری یا ارتباطی قبلی خود را از دست داده است.

وجود یکی از این موارد به‌تنهایی به معنی وجود یک اختلال قطعی نیست، اما می‌تواند دلیلی برای ارزیابی رشد گفتار و زبان کودک باشد.

شاید این مطلب برای شما مفید باشد: گفتار درمانی کودکان؛ هر آنچه باید درباره زمان شروع و فواید آن بدانید

چگونه به رشد گفتار کودک یک تا دو ساله کمک کنیم؟

محیط خانه نقش مهمی در فرصت‌های یادگیری زبان کودک دارد. والدین می‌توانند در فعالیت‌های روزمره با کودک صحبت کنند، نام اشیا و فعالیت‌ها را برای او تکرار کنند و به تلاش‌های او برای برقراری ارتباط پاسخ دهند.

خواندن کتاب‌های تصویری، نام بردن از تصاویر، آواز خواندن، بازی‌های تعاملی و صحبت کردن درباره کارهایی که در طول روز انجام می‌دهید، می‌تواند فرصت بیشتری برای شنیدن و استفاده از کلمات در اختیار کودک قرار دهد.

همچنین بهتر است زمانی که کودک کلمه‌ای را به شکل ناقص بیان می‌کند، به جای وادار کردن او به تکرار مداوم، شکل درست کلمه را در قالب یک جمله کوتاه برایش تکرار کنید. برای مثال اگر کودک می‌گوید «آب»، می‌توانید بگویید: «آب می‌خوای؟ بفرما آب.»

آیا دیر حرف زدن کودک همیشه به معنی اختلال گفتار است؟

خیر. تفاوت در زمان شروع و سرعت رشد گفتار در کودکان طبیعی است و بعضی کودکان دیرتر از همسالان خود شروع به صحبت کردن می‌کنند. با این حال، دیر حرف زدن کودک باید در کنار سایر مهارت‌های ارتباطی او بررسی شود.

برای مثال، میزان درک زبان، واکنش به صدا و نام، استفاده از اشاره، برقراری ارتباط با والدین و روند افزایش واژگان می‌توانند اطلاعات مهمی درباره وضعیت رشد زبان کودک در اختیار متخصص قرار دهند. بنابراین اگر درباره گفتار کودک خود نگرانی دارید، ارزیابی توسط گفتاردرمانگر می‌تواند به مشخص شدن وضعیت رشد او کمک کند.

از مطلب زیر دیدن فرمایید: تفاوت تاخیر تکاملی و اختلال اوتیسم در کودکان

بازی و فعالیت برای تقویت گفتار کودک یک تا دو ساله

بازی‌های روزمره فرصت خوبی برای تقویت زبان و گفتار کودک هستند و لازم نیست برای آموزش کلمات، زمان جداگانه‌ای در نظر بگیرید. هنگام بازی می‌توانید نام اسباب‌بازی‌ها، رنگ‌ها، حیوانات و کارهایی را که انجام می‌دهید برای کودک بیان کنید. برای مثال هنگام بازی با توپ می‌توانید بگویید «توپ»، «توپ قرمز» یا «توپ رو بده» تا کودک در موقعیت واقعی با کلمات و کاربرد آنها آشنا شود.

کتاب خواندن، آواز خواندن، اشاره به تصاویر و پرسیدن سوال‌های ساده نیز می‌تواند فرصت بیشتری برای تعامل ایجاد کند. اگر کودک کلمه‌ای را ناقص بیان کرد، بهتر است شکل درست آن را در قالب یک جمله کوتاه تکرار کنید، نه اینکه از او بخواهید چندین بار همان کلمه را تکرار کند. همچنین می‌توانید با دادن انتخاب‌های ساده، مثل «آب می‌خوای یا شیر؟»، کودک را تشویق کنید برای بیان خواسته خود از کلمه یا عبارت استفاده کند.

شاید این مطلب برای شما مفید باشد: چند فعالیت براي افزايش رشد شناختي در كودکان نوپا

چه زمانی برای گفتاردرمانی کودک اقدام کنیم؟

اگر احساس می‌کنید مهارت‌های گفتاری و ارتباطی کودک شما نسبت به همسالانش با تاخیر پیش می‌رود، بهتر است منتظر نمانید تا مشکل خودبه‌خود برطرف شود. نداشتن کلمات معنادار، استفاده نکردن از اشاره برای برقراری ارتباط، درک نکردن دستورهای ساده، پاسخ ندادن به نام یا ناتوانی در ترکیب دو کلمه در سنین مورد انتظار، از مواردی هستند که می‌توانند نیاز به ارزیابی توسط گفتاردرمانگر کودک داشته باشند. البته هر کودک با سرعت متفاوتی رشد می‌کند و وجود یک نشانه به‌تنهایی به معنای وجود اختلال گفتار یا زبان نیست.

گفتاردرمانگر با بررسی مجموعه‌ای از مهارت‌ها، از جمله زبان دریافتی و بیانی، درک کلمات، نحوه برقراری ارتباط و تولید گفتار، وضعیت کودک را ارزیابی می‌کند. اگر تاخیر گفتار یا زبان وجود داشته باشد، شروع مداخله متناسب با نیاز کودک می‌تواند به تقویت مهارت‌های ارتباطی او کمک کند. همچنین اگر کودک مهارتی را که قبلا به دست آورده از دست داده باشد، بهتر است ارزیابی تخصصی را به تعویق نیندازید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

رشد گفتار کودک از یک تا دو سالگی اغلب با افزایش تدریجی واژگان، درک بهتر کلمات و دستورهای ساده و در نهایت ترکیب کلمات همراه است. البته کودکان از نظر سرعت رشد با یکدیگر تفاوت دارند و بهتر است وضعیت هر کودک با توجه به مجموعه مهارت‌های زبانی و ارتباطی او بررسی شود. اگر کودک شما در درک کلمات، استفاده از کلمات معنادار، اشاره کردن، برقراری ارتباط یا ترکیب کلمات متناسب با سن خود پیشرفت نمی‌کند، ارزیابی توسط گفتاردرمانگر می‌تواند به مشخص شدن وضعیت رشد گفتار و زبان او کمک کند.

ترجمه و تالیف توسط تیم پژوهشی بخش گفتاردرمانی مرکز جامع توانبخشی ایران

کلیه حقوق این مطلب متعلق یه موسسه توانبخشی ایران است.