گفتار درمانی کودکان کم شنوا یکی از روشهای مؤثر در درمان اختلالات شنوایی و مشکلات مرتبط با گفتار و زبان است که شامل مراحل تشخیص، ارزیابی و مداخله درمانی میشود. از آنجایی که کم شنوایی تاثیر مستقیمی بر رشد گفتار دارد، این دو مشکل به صورت همزمان دیده میشوند. اهمیت مداخله زودهنگام در این زمینه بسیار بالاست؛ به طوری که مطالعات نشان میدهند کودکانی که در سنین پایین کاشت حلزون دریافت میکنند، مهارتهای گفتاری آنها میتواند به کودکان شنوا نزدیک شود.
اختلال شنوایی یا کم شنوایی چیست؟
اصطلاح کم شنوایی وجود مشکلی را در شنوایی کودک توصیف می کند. کاهش شنوایی می تواند از خفیف تا عمیق باشد. کودک می تواند هر میزان از شدت کم شنوایی (خفیف ، متوسط ، شدید ، عمیق) تا ناشنوایی کامل را داشته باشد. کودکان با کم شنوایی خفیف ممکن است بتوانند آنچه را که گفته می شود درک کنند اما ممکن است برخی صداها یا جزئیات خاصی را از دست بدهند. این کودک همچنین ممکن است در محیط های پر سر و صدا مشکل داشته باشد. در حالی که کودکانی که ناشنوا هستند اصلاً قادر به شنیدن نیستند. کودکان ناشنوا از بدو تولد ناشنوا هستند و ناشنوا به دنیا می آیند ، اما ممکن است علت دیگری مانند آسیب مغزی وجود داشته باشد که باعث شود کودک بعد از تولد شنوایی خود را کامل از دست بدهد.
برخی از علائمی که نشان دهنده کاهش شنوایی در کودک است عبارتند از:
- نسبت به صداها واکنش نشان نمی دهد (حتی درصورت تدوام صدا).
- نسبت به اسم خود واکنش نشان نمی دهد.
- نیاز به تکرار کردن دارد.
- صدای گوشی یا تلویزیون را خیلی بلند می کند.
- نمی تواند تشخیص دهد که صدا از کجا و از چه سمتی می آید (در جهت یابی صدا مشکل دارد).
- در درک گفتار و مهارت ارتباطی پیشرفتی ندارد.
- در شروع گفتار و صحبت کردن دچار تاخیر شده است.
- گفتار نامشخص و نامفهوم دارد.
- با صدای بلند صحبت می کند.
- در یادگیری در مدرسه مشکل دارد.
- مشکلات رفتاری یا مشکلات اجتماعی را در مدرسه یا سایر محیط ها نشان می دهد.
بیشتر بخوانید: گفتار درمانی برای وضوح گفتار
تاثیر اختلال شنوایی بر گفتار کودکان
اختلال شنوایی میتواند تأثیر قابل توجهی بر رشد گفتار و زبان کودکان داشته باشد و گاهی این مشکلات به صورت همزمان بروز میکنند. عوامل گوناگونی مانند بیماریها، آسیبهای جسمی، مصرف برخی داروها، شرایط محیطی و ژنتیک میتوانند زمینهساز این اختلالات باشند. ناتوانی در شنیدن دقیق صداها، بر نحوه تلفظ و درک کلمات اثر میگذارد و ممکن است تعامل اجتماعی کودک را با چالش مواجه کند. درمان این مشکلات از طریق وسایل کمکشنوایی، مداخلات دارویی، جراحی و به ویژه گفتاردرمانی امکانپذیر است؛ مرکز توانبخشی جامع ایران در مرزداران یکی از مراکزی است که به طور تخصصی به گفتاردرمانی کودکان کمشنوا میپردازد.
علل و عوامل خطر که در کم شنوایی کودکان نقش دارند
کم شنوایی می تواند در هر زمان در طول زندگی اتفاق بیفتد ، از قبل از تولد تا بزرگسالی. برخی از مواردی که می تواند احتمال کم شنوایی کودک را در دروران جنینی یا بعد از تولد (نوزادی) افزایش دهد عبارتند از:
- علت ژنتیکی: حدود 1 از 2 مورد کم شنوایی در نوزادان به دلیل دلایل ژنتیکی است.
- کاهش شنوایی در نوزادان می تواند به دلیل عفونت مادران در دوران بارداری باشد.
- عواملی که پس از تولد ممکن است باعث آسیب شنوایی شود، به عنوان مثال ضربه به سر یا بستری بودن به مدت 5 روز یا بیشتر در بخش مراقبت ویژه نوزادان (NICU) .
- از روش های درمانی خاص برای درمان زردی یا یرقان مثل انتقال خون استفاده شده است.
- سر ، صورت یا گوش ها به شکل غیر معمول شکل گرفته است.
- عفونت در اطراف مغز و نخاع وجود داشته باشد.
برخی از دلایل دیگر کم شنوایی در دوران کودکی ، عبارتند از:
- عفونت گوش (سرماخوردگی مداوم و گوش درد)
- تومورهای خوش خیم
- اختلالات ژنتیکی
- در معرض داروهای سمی بودن ، مانند مواد مورد استفاده در شیمی درمانی
- آسیب دیدگی سر یا تروما
- عفونت های باکتریایی
- نقص عروقی
کم شنوایی می تواند دلایل مختلفی داشته باشد ، که ممکن است در چگونگی برخورد با کودک یا حمایت از کودک تأثیر بگذارد.
درجه کمشنوایی و اثر آن بر رشد گفتار و زبان کودکان
افت شنوایی خفیف (۲۶ تا ۴۰ دسیبل)
کودکانی با این میزان کمشنوایی برای درک بهتر گفتار دیگران به لبخوانی نیاز دارند. این کودکان ممکن است صداهای محیط را به خوبی متوجه نشوند و در بیان برخی واژهها دچار مشکل باشند. همچنین رشد گفتار و زبان در آنها کمی کندتر از حالت طبیعی پیش میرود.
افت شنوایی متوسط (۴۱ تا ۶۵ دسیبل)
در این سطح از افت شنوایی، کودک بخش زیادی از صداهای گفتاری را نمیشنود. این موضوع باعث اختلال جدی در تلفظ صحیح کلمات، تأخیر چشمگیر در رشد زبان و گفتار و حتی دشواری در مهارتهایی مانند خواندن و نوشتن میشود.
افت شنوایی شدید تا عمیق (بیش از ۶۵ دسیبل)
در این وضعیت، کودکان با محدودیت شدید در خزانه واژگان، اشکالات جدی در تلفظ، آهنگ و ریتم گفتار مواجه هستند. گفتار آنها وضوح لازم را ندارد و ارتباط کلامی بهشدت تحت تأثیر قرار میگیرد.
نحوه تشخیص کم شنوایی در کودکان
علائم و نشانه های کاهش شنوایی برای هر کودک متفاوت است. اگر فکر می کنید کودک شما ممکن است کم شنوایی داشته باشد ، از پزشک بخواهید که در اسرع وقت غربالگری شنوایی را انجام دهد و به هیچ عنوان آن را به تاخیر نیندازید.
تست شنوایی بهترین راه برای تشخیص کاهش شنوایی و شدت آن است. برای شناسایی علت آن ممکن است آزمایش های بیشتری لازم باشد.
اگر فرزند شما علائمی از کم شنوایی را دارد ، می توانید با مراجعه به شنوایی سنج یا متخصص گوش و حلق و بینی ، شنوایی او را بررسی کنید و مطمئن شوید که مشکلی وجود ندارد و یا اگر مشکلی هم در شنوایی کودک وجود دارد ، میزان و شدت آن را تعیین کند. این امر از اهمیت ویژه ای برخوردار است ، زیرا کودکان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم یا اختلال پردازش حسی ممکن است به دلیل شبیه بودن برخی از علائم ، کم شنوا بنظر برسند و یا کودکان کم شنوا ، اوتیسم بنظر برسند ، در حالی که اینطور نیست.
امروز می خواهیم ببینیم که چگونه اختلال شنوایی می تواند بر رشد فرزند شما تأثیر بگذارد و چگونه گفتاردرمانی می تواند برای کودکان کمک کننده باشد:
چگونه یک گفتاردرمانگر می تواند به کودکان کم شنوا کمک کند؟
رشد مهارت های گفتاری مناسب از بدو تولد برای کودکان کم شنوا بسیار مهم است. توانایی استفاده از بازی های مختلف ، درک شنیداری و تعامل با دیگران ، همه تأثیر زیادی در رشد گفتار خواهند گذاشت. وقتی کودک تشخیص کم شنوایی می گیرد لازم است که برای رشد بهتر گفتار او به گفتاردرمان مراجعه شود.
کار با افرادی که دارای اختلالات شنوایی هستند یکی از راه های شغلی آسیب شناس گفتار و زبان (گفتاردرمان) است. گفتاردرمانگران به افرادی که اختلالات شنوایی دارند ، کمک می کنند و کیفیت زندگی آن ها را بهبود می بخشند.
چرا گفتاردرمانی برای کودکان کم شنوا ضروری است؟
کودکان کم شنوا برای تقویت مهارتهای گفتاری و زبانی نیاز به جلسات گفتاردرمانی دارند. گفتاردرمانگر در ابتدا کودک را بررسی میکند تا شناخت دقیقی از شرایط او به دست آورد. این بررسی میتواند با ابزارهای مختلف یا از طریق مشاهده انجام شود. سپس بر اساس نیازهای کودک و خواستههای والدین، روشهای آموزشی متنوعی انتخاب میشود؛ از جمله استفاده از ابزارهای کمک شنوایی، تمرینهای هدفمند در خانه و مدرسه، جلسات انفرادی یا همراه با کودکان دیگر. کودک با شرکت در این جلسات یاد میگیرد بهتر صحبت کند، ارتباط بیشتری با دیگران داشته باشد و شنیدن را نیز تمرین کند. همچنین همکاری خانواده در این مسیر اهمیت زیادی دارد و میتواند تاثیر مثبتی بر یادگیری کودک داشته باشد.
روشهای گفتاردرمانی برای کودکان کمشنوا
گفتاردرمانی برای کودکان دچار کمشنوایی از همان زمان تشخیص آغاز میشود. این خدمات شامل بررسی وضعیت شنوایی، مشاوره با خانواده و آموزش مهارتهای ارتباطی به کودک است. در ابتدا، کودک برای ارزیابی دقیق به پزشک یا شنواییسنج ارجاع داده میشود. سپس گفتار درمانگر با خانواده درباره نوع آسیب شنوایی و تأثیر آن بر صحبت کردن و درک گفتار صحبت میکند. آموزشهایی هم به والدین داده میشود تا بتوانند از راهکارهایی استفاده کنند که ارتباط کودک با دیگران آسانتر شود.
در صورت نیاز، ابزارهای کمک شنوایی مانند سمعک برای کودک تهیه میشود و نحوه استفاده از آنها آموزش داده میشود. همچنین تمرینهایی برای تقویت گوش دادن و صحبت کردن در موقعیتهای روزمره به کودک داده میشود. اگر مشکل دیگری هم وجود داشته باشد، کودک به سایر متخصصان معرفی میشود. گفتاردرمانگران علاوه بر کمک به تقویت گفتار، در مواردی مثل مشکلات غذا خوردن و بلع هم به کودک کمک میکنند. در این مسیر، همکاری شنواییشناس و گفتاردرمانگر بسیار مهم است؛ یکی به بررسی و تقویت شنوایی میپردازد و دیگری روی مهارتهای ارتباطی کار میکند تا کودک راحتتر با دیگران ارتباط برقرار کند.
بهترین سن برای تشخیص و گفتار درمانی کودکان کم شنوا
تشخیص زودهنگام کم شنوایی در نوزادان تاثیر زیادی بر موفقیت درمان دارد. امروزه تلاش میشود تا با انجام آزمایشهای غربالگری شنوایی، کمشنوایی تا سن سهماهگی شناسایی شود. همچنین، شروع درمان و گفتاردرمانی برای نوزادان باید تا 6 ماهگی انجام شود. پس از شناسایی مشکل شنوایی، کودک تحت بررسیهای بیشتر توسط پزشک گوش و حلق و بینی قرار میگیرد تا نوع کمشنوایی مشخص شود. سپس گفتار درمانگر بر اساس نیاز کودک، برنامه درمانی مناسبی ترتیب میدهد. هرچه این مراحل زودتر آغاز شود، کودک میتواند به راحتی مهارتهای گفتاری خود را تقویت کند.
نقش ها و مسئولیت های گفتاردرمان هنگام کار با کودکان کم شنوا و خانواده آن ها
- به والدین کمک می کنند تا در استفاده از سمعک ها یا کاشت حلزون مدیریت داشته باشند. سمعک ها و کاشت حلزون به نوزادان ، کودکان نوپا و کودکان بزرگ تر کمک می کند تا به صدا دسترسی داشته باشند. در حالی که یک متخصص شنوایی بر استفاده از دستگاه تقویت شنوایی نظارت دارد ، گفتاردرمان به خانواده ها کمک می کند تا در جهت استفاده تمام وقت از دستگاه ها تلاش کنند و تا جایی که امکان دارد در اکثر اوقات از دستگاه ها استفاده شود. این مسئله بسیار حائز اهمیت است چرا که مغز کودکان در حال رشد است و بهترین زمان برای دریافت درمان و دسترسی به صدا می باشد. هر چه کودک بیشتر از دستگاه کمک شنیداری استفاده کند ، اطلاعات بیشتری را دریافت می کند و نتیجه بهتری می گیرد.
- یک گفتاردرمانگر با سایر متخصصان مانند شنوایی شناس ، معلم کودک ناشنوا ، برای ارائه خدمت به این کودکان مشارکت دارد و در انتخاب بهترین راه های برقراری ارتباط به والدین / مراقبان کمک می کند.
- همچنین ایده ها و فعالیت هایی را برای کمک به رشد مهارت های شنیداری مثل تحریک شنیداری و افزایش درک و توجه شنیداری و در نتیجه رشد گفتار ارائه خواهد داد. هر کودکی متفاوت است و با توجه به روش مورد علاقه آن ها برای برقراری ارتباط و سطح ناشنوایی شان ممکن است به یک رویکرد متفاوت نیاز داشته باشد. در نتیجه اگر فرزند شما اختلال شنوایی دارد، گفتاردرمانی کودکان می تواند به رشد گفتار فرزندتان کمک کند.
در صورتی که احساس می کنید کودک شما مشکل شنوایی دارد می توانید جهت دریافت خدمات گفتاردرمانی با متخصصین گفتاردرمانی مرکز جامع توانبخشی ایران که در این زمینه تجربیات بالایی دارند در ارتباط باشید. در صورت تمایل می توانید از طریق روش های زیر با ما همراه شوید:
تصمیم گیری در مورد دستگاه تقویت صدا با کمک گفتار درمان
یکی از گزینه هایی که می تواند برای افراد مبتلا به کم شنوایی مفید باشد ، استفاده از یک دستگاه تقویت شنیداری مانند سمعک یا کاشت حلزون است. فناوری مورد استفاده برای این دستگاه ها به طور مداوم در حال پیشرفت است.
یک گفتاردرمان می تواند در کنار شنوایی سنج و متخصص گوش و حلق و بینی به شما کمک کند تا با توجه به میزان کم شنوایی فرزندتان بهترین گزینه را برای دستگاه تقویت شنیداری انتخاب کنید.
تصمیم گیری در مورد انتخاب شیوه برقراری ارتباط با کمک گفتاردرمان
تصمیم دیگری که باید شما بگیرید ، نحوه برقراری ارتباط با فرزند خود است. گفتاردرمانگر به شما کمک می کند که با توجه به شرایط شما و فرزندتان بهترین تصمیم را بگیرید. با توجه به شرایط خود ، ممکن است تصمیم بگیرید که از گفتار (ارتباط کلامی) ، زبان اشاره یا ترکیبی از این روش ها استفاده کنید.
رویکرد درمانی شنیداری-کلامی
در این روش ، هدف بهبود و تقویت مهارت های شنیداری است که با توجه به مهارتی که کسب می کند ، از آن ها برای یادگیری و رشد ارتباطات کلامی استفاده کند.
رویکرد دیگر استفاده از زبان اشاره
تمایل به استفاده از زبان اشاره معمولا در خانواده هایی است که والدین کودک ، خودشان ناشنوا هستند.
رویکرد درمانی ترکیبی
در این رویکرد هر دو روشی که در بالا گفته شد ، استفاده می شود به این صورت که جنبه های گفتاری و زبان اشاره و سایر روش های دیداری استفاده می شود.
استفاده از روش های ارتباطی جایگزین و تقویت کننده (AAC)
AAC مخفف روش های ارتباطی جایگزین و تقویت کننده است که می تواند برای بهبود توانایی های ارتباطی فرزند شما استفاده شود. به این صورت که از وسایل ارتباطی طراحی شده برای برقرای ارتباط استفاده می شود مثل طراحی یک دکمه و فشار دادن آن برای جلب توجه بقیه به خود و یا بیان درخواست خود با اشاره به تصویر فعالیت مورد نظر و… . در این روش کودک با استفاده از صفحه مانیتور (صحفه هوشمند) یا تصاویر و تابلوهای ارتباطی طراحی شده یا نقاشی و… منظور خود را به دیگران می رساند و با آن ها ارتباط برقرار می کند. این روش زمانی استفاده می شود که زمان زیادی از اختلالات شنوایی می گذرد و چندین اختلال همزمان با هم در کودک وجود دارد و امکان برقراری ارتباط با زبان اشاره یا گفتار و روش های دیگر ممکن نیست.
مواردی که خانواده در هنگام برقراری ارتباط با کودک کم شنوای خود باید در نظر بگیرد:
- بهترین راه برای برقراری ارتباط را پیدا کنید. زبان اشاره ، ارتباط کلامی است یا هر دو؟
- شرایطی را فراهم کنید که لب خوانی را آسان کند. به وضوح و به طور شمرده و در یک نور خوب صحبت کنید که کودک به خوبی لب و دهان شما را ببیند.
- توجه فرزندتان را به خود جلب کنید.
- با کودک خود در یک سطح بنشینید. کودک در سطحی بالاتر یا پایین تر از شما نباشد.
- به هنگام صحبت با او فقط یک نفر صحبت کند. مکالمات گروهی برای کودکان کم شنوا دشوار است.
- بهترین محیط را برای گوش دادن فرزند خود فراهم کنید و صداهای پس زمینه را کاهش دهید.
- مطمئن شوید که سمعک ها در گوش کودک تان هست و به درستی کار می کنند.
- برای کمک بیشتر به کودک خود از راهنمای بینایی مثل نشاندن تصویر مربوطه و… استفاده کنید.
درمان اولیه برای نوزادان و کودکان می تواند در کمک به این کودکان برای رسیدن به ارتباطی موفق در زندگی آینده موثر باشد.
سخن پایانی
گفتار درمانی کودکان کم شنوا یکی از مراحل مهم در مسیر رشد و توسعه مهارتهای ارتباطی آنان است. هر چه مداخلات درمانی زودتر آغاز شوند، نتایج بهتری در بهبود تواناییهای گفتاری و ارتباطی کودک حاصل خواهد شد. همکاری نزدیک والدین، پزشکان و گفتاردرمانگران در این مسیر میتواند به کودکان کم شنوا کمک کند تا درک بهتری از دنیای اطراف خود پیدا کنند و ارتباط موثری با دیگران برقرار کنند. در نهایت، هدف از گفتار درمانی ایجاد فرصتهای برابر برای کودکان کم شنواست تا آنها نیز به مانند سایرین از توانمندیهای ارتباطی برخوردار شوند و در جامعه به راحتی مشارکت کنند.