رفلکس مورو یا استارتل چیست؟

رفلکس مورو در نوزادان یکی از واکنش‌های طبیعی و غیرارادی بدن است که اغلب در پاسخ به صدای بلند، تغییر ناگهانی وضعیت بدن یا احساس سقوط ایجاد می‌شود. در چنین شرایطی، نوزاد به‌طور ناگهانی دست‌های خود را باز می‌کند و سپس آن‌ها را به سمت بدن برمی‌گرداند. اما آیا تکرار این واکنش طبیعی است و رفلکس مورو در چه سنی باید از بین برود؟ این رفلکس از نشانه‌های مهم عملکرد سیستم عصبی در ماه‌های ابتدایی زندگی محسوب می‌شود و بررسی زمان ظهور، شدت و تقارن آن می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره رشد کودک ارائه دهد. در ادامه، علائم، محرک‌ها، زمان پایان رفلکس مورو و شرایطی که به ارزیابی تخصصی نیاز دارند، بررسی می‌شوند.

رفلکس مورو یا استارتل چیست؟

رفلکس مورو (Moro Reflex) که به آن رفلکس استارتل نیز گفته می‌شود، یکی از رفلکس‌های اولیه نوزادی است. این واکنش به‌صورت خودکار و بدون کنترل ارادی نوزاد اتفاق می‌افتد و اغلب زمانی مشاهده می‌شود که کودک با یک محرک ناگهانی مواجه شود.

برای مثال، ممکن است هنگام قرار دادن نوزاد در تخت، بازوهای او به‌سرعت به طرفین باز شوند، انگشتان دست از هم فاصله بگیرند و سپس دست‌ها به سمت قفسه سینه برگردند. گاهی این حرکت با گریه یا تغییر کوتاه‌مدت حالت چهره همراه است.

وجود این رفلکس در بدو تولد یکی از نشانه‌هایی است که پزشک برای بررسی عملکرد سیستم عصبی نوزاد ارزیابی می‌کند. با رشد کودک و تکامل کنترل حرکتی، شدت رفلکس به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند و در نهایت از بین می‌رود.

رفلکس مورو در نوزاد چگونه اتفاق می‌افتد؟

رفلکس مورو در اثر پردازش یک محرک حسی توسط سیستم عصبی نوزاد ایجاد می‌شود. این پاسخ شامل مجموعه‌ای از حرکات نسبتاً هماهنگ است که در فاصله کوتاهی پس از دریافت محرک اتفاق می‌افتند.

مراحل اصلی بروز رفلکس استارتل عبارت‌اند از:

۱. دریافت محرک ناگهانی

ابتدا نوزاد با محرکی مانند صدای بلند، تغییر سریع وضعیت سر یا احساس افتادن مواجه می‌شود. این اتفاق باعث فعال شدن پاسخ غیرارادی بدن خواهد شد.

۲. باز شدن دست‌ها و انگشتان

در مرحله بعد، بازوهای کودک به‌سرعت از بدن فاصله می‌گیرند و انگشتان باز می‌شوند. گاهی حرکت اندام‌های تحتانی نیز همراه با این واکنش مشاهده می‌شود.

۳. بازگشت دست‌ها به سمت بدن

پس از حرکت اولیه، نوزاد دست‌های خود را دوباره به سمت قفسه سینه برمی‌گرداند. این حرکت ممکن است حالتی شبیه به در آغوش گرفتن ایجاد کند.

۴. گریه یا تغییر حالت چهره

بعضی از نوزادان پس از بروز رفلکس مورو گریه می‌کنند یا برای مدت کوتاهی بی‌قرار می‌شوند. البته گریه کردن جزء ضروری این رفلکس نیست و ممکن است واکنش بدون گریه نیز اتفاق بیفتد.

نکته مهم این است که در حالت طبیعی، حرکات دو طرف بدن باید تا حد زیادی متقارن باشند. تفاوت قابل‌توجه میان حرکت دست راست و چپ می‌تواند به بررسی پزشکی نیاز داشته باشد.

اگر درباره علائم، مشکلات حرکتی یا روند توانبخشی نیاز به راهنمایی دارید، می‌توانید اطلاعات خود را در فرم زیر وارد کنید. کارشناسان مرکز توانبخشی ایران پس از بررسی درخواست، برای ارائه راهنمایی و هماهنگی نوبت با شما تماس خواهند گرفت.

چه عواملی باعث تحریک رفلکس مورو می‌شوند؟

محرک‌های رفلکس مورو عمدتا تغییراتی هستند که به‌صورت ناگهانی در محیط یا وضعیت بدن نوزاد اتفاق می‌افتند. از آنجا که سیستم عصبی کودک در ماه‌های ابتدایی زندگی همچنان در حال تکامل است، ممکن است حتی بعضی از تغییرات ساده نیز این واکنش را ایجاد کنند.

مهم‌ترین محرک‌های رفلکس مورو شامل موارد زیر هستند:

• شنیدن صدای بلند یا ناگهانی؛
• تغییر سریع وضعیت سر یا بدن؛
• احساس سقوط یا کاهش ناگهانی حمایت از بدن؛
• جابه‌جایی سریع هنگام بغل کردن یا قرار دادن در تخت؛
• بعضی از تغییرات ناگهانی محیطی که باعث واکنش ترس در نوزاد می‌شوند.

البته هر حرکت ناگهانی دست‌ها لزوما به معنای فعال شدن رفلکس مورو نیست. پزشک برای تشخیص این واکنش، الگوی حرکت و شرایط بروز آن را نیز بررسی می‌کند.

رفلکس مورو از چه سنی شروع می‌شود و چه زمانی از بین می‌رود؟

رفلکس مورو از دوران جنینی شکل می‌گیرد و در نوزاد سالم رسیده، هنگام تولد قابل مشاهده است. این واکنش در ماه‌های ابتدایی زندگی شدت بیشتری دارد و هم‌زمان با بلوغ سیستم عصبی، به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند.

در بسیاری از نوزادان، کاهش واکنش طی سه تا چهار ماه نخست دیده می‌شود و انتظار می‌رود تا حدود شش‌ماهگی دیگر مشاهده نشود. زمان دقیق از بین رفتن آن ممکن است میان کودکان متفاوت باشد.

سن نوزاد	وضعیت معمول رفلکس مورو
بدو تولد	قابل مشاهده و بخشی از معاینه اولیه نوزاد
یک تا دو ماهگی	معمولاً واضح و قابل مشاهده
سه تا چهار ماهگی	کاهش تدریجی شدت واکنش
چهار تا شش ماهگی	انتظار می‌رود رفلکس به‌تدریج محو شود
بعد از شش ماهگی	باقی ماندن واضح آن به ارزیابی تخصصی نیاز دارد

نکته: وجود یا نبود رفلکس مورو به‌تنهایی برای تشخیص اختلال عصبی کافی نیست. سن کودک، سابقه تولد، وضعیت حرکتی و سایر یافته‌های معاینه نیز باید بررسی شوند.

رفلکس مورو در خواب نوزاد

رفلکس مورو در خواب نیز ممکن است اتفاق بیفتد. برای مثال، شنیدن صدای ناگهانی یا احساس تغییر وضعیت بدن می‌تواند باعث شود نوزاد دست‌های خود را باز کند و برای مدت کوتاهی از خواب بیدار شود.

این واکنش در ماه‌های ابتدایی زندگی اغلب طبیعی است؛ بااین‌حال، تکرار آن ممکن است خواب کودک و والدین را مختل کند. برای کاهش احتمال بیدار شدن نوزاد می‌توان محیط خواب را آرام نگه داشت و از جابه‌جایی‌های ناگهانی هنگام قرار دادن کودک در تخت خودداری کرد.

چگونه رفلکس مورو را هنگام خواب کاهش دهیم؟

رعایت نکات زیر می‌تواند به آرامش بیشتر نوزاد کمک کند:

• محیط خواب را آرام و با دمای مناسب نگه دارید.
• نوزاد را هنگام انتقال به تخت، به‌آرامی جابه‌جا کنید.
• برای خواب، کودک را همیشه به پشت قرار دهید.
• از تشک سفت، صاف و استاندارد استفاده کنید.
• بالش، پتوهای آزاد، عروسک و اشیای نرم را از فضای خواب خارج کنید.
• در صورت استفاده از قنداق، اصول ایمنی آن را رعایت کنید.

قنداق کردن ممکن است به آرام شدن بعضی از نوزادان کمک کند، اما باید با مشاهده اولین نشانه‌های تلاش کودک برای غلت زدن متوقف شود. همچنین خواباندن نوزاد به شکم یا پهلو برای جلوگیری از رفلکس مورو توصیه نمی‌شود.

رفلکس مورو یکی از واکنش‌های طبیعی سیستم عصبی نوزاد است که اغلب تا شش‌ماهگی از بین می‌رود. باقی ماندن این رفلکس، نامتقارن بودن حرکات یا همراهی آن با تأخیر رشد حرکتی می‌تواند نیازمند بررسی تخصصی باشد. مرکز جامع توانبخشی ایران با بیش از ۲۰ سال تجربه، دو شعبه در غرب و مرکز تهران و تیمی از متخصصان توانبخشی، خدمات ارزیابی و کاردرمانی کودکان را متناسب با نیازهای رشدی و حرکتی آن‌ها ارائه می‌دهد. اگر درباره وضعیت رفلکس مورو یا روند رشد حرکتی فرزندتان نگرانی دارید، می‌توانید برای دریافت مشاوره تخصصی و هماهنگی نوبت ارزیابی با ما در ارتباط باشید.

آیا رفلکس مورو برای نوزاد خطرناک است؟

رفلکس مورو در محدوده سنی طبیعی خود اغلب خطرناک نیست و بخشی از عملکرد طبیعی سیستم عصبی نوزاد محسوب می‌شود. بنابراین مشاهده باز شدن ناگهانی دست‌ها و بازگشت آن‌ها به بدن، به‌خصوص در ماه‌های ابتدایی زندگی، لزوما نشانه بیماری نیست.

بااین‌حال، وضعیت این رفلکس در بعضی شرایط اهمیت تشخیصی پیدا می‌کند. نبودن واکنش در بدو تولد، تفاوت واضح میان دو سمت بدن یا باقی ماندن آن در سنین بالاتر از محدوده مورد انتظار، از مواردی هستند که باید بررسی شوند.

نبودن رفلکس مورو در نوزاد

اگر رفلکس مورو در معاینه نوزاد مشاهده نشود، پزشک باید علت احتمالی آن را بررسی کند. این وضعیت گاهی با مشکلات مربوط به سیستم عصبی مرکزی، آسیب‌های هنگام تولد یا سایر شرایط پزشکی همراه است.

البته مشاهده نکردن این حرکت توسط والدین به معنای فقدان قطعی رفلکس نیست. ارزیابی باید توسط فرد آموزش‌دیده و با توجه به شرایط جسمی و سطح هوشیاری نوزاد انجام شود.

نامتقارن بودن رفلکس مورو

در حالت طبیعی، انتظار می‌رود دو دست نوزاد هنگام بروز رفلکس، الگوی حرکتی نسبتا مشابهی داشته باشند. اگر یکی از دست‌ها حرکت کمتری داشته باشد یا واکنش فقط در یک سمت بدن مشاهده شود، احتمال آسیب موضعی مطرح می‌شود.

برخی از علل احتمالی عبارت‌اند از:

• آسیب شبکه عصبی بازویی؛
• شکستگی استخوان ترقوه هنگام تولد؛
• درد یا محدودیت حرکتی یک اندام؛
• بعضی از اختلالات عصبی یا عضلانی.

تشخیص علت به معاینه پزشکی و در موارد ضروری، بررسی‌های تکمیلی نیاز دارد.

باقی ماندن رفلکس مورو بعد از شش‌ماهگی نشانه چیست؟

با افزایش سن و تکامل سیستم عصبی، رفلکس‌های اولیه به‌تدریج کاهش پیدا می‌کنند و کودک کنترل بیشتری بر حرکات خود به دست می‌آورد. اگر رفلکس مورو پس از شش‌ماهگی همچنان به شکل واضح مشاهده شود، بهتر است وضعیت رشد عصبی و حرکتی نوزاد بررسی شود.

باقی ماندن این واکنش ممکن است در بعضی اختلالات عصبی یا مشکلات تکامل حرکتی دیده شود، اما به‌تنهایی نشان‌دهنده ابتلا به بیماری مشخصی نیست.

برای مثال، وجود رفلکس‌های اولیه غیرطبیعی ممکن است یکی از یافته‌های معاینه در بعضی کودکان مبتلا به اختلالات عصبی-حرکتی باشد؛ بااین‌حال، تشخیص شرایطی مانند فلج مغزی تنها بر اساس رفلکس مورو امکان‌پذیر نیست.

در ارزیابی تخصصی، موارد زیر نیز اهمیت دارند:

• توانایی کنترل سر و گردن؛
• وضعیت تون عضلانی؛
• تقارن حرکات دست‌ها و پاها؛
• روند دستیابی به مهارت‌های حرکتی متناسب با سن؛
• وضعیت سایر رفلکس‌های اولیه؛
• سابقه بارداری، زایمان و تولد.

وجود رفلکس‌های اولیه غیرطبیعی ممکن است در برخی کودکان مبتلا به اختلالات عصبی‌حرکتی نیز مشاهده شود. برای آشنایی بیشتر با این موضوع، شناخت رفلکس‌های کودکان فلج مغزی و راه‌های مهار آن می‌تواند اطلاعات تکمیلی درباره وضعیت حرکتی این کودکان ارائه دهد.

رفلکس مورو در نوزادان نارس

وضعیت رفلکس مورو در نوزادان نارس ممکن است با نوزادانی که در زمان طبیعی متولد شده‌اند تفاوت داشته باشد. دلیل این موضوع آن است که تکامل سیستم عصبی در نوزاد نارس هنوز به مرحله مشابه نوزاد رسیده نرسیده است.

در بعضی از نوزادان نارس، واکنش مورو ممکن است ضعیف‌تر یا ناقص‌تر باشد و با افزایش سن تکاملی، شکل واضح‌تری پیدا کند. بنابراین نباید وضعیت تمام نوزادان را صرفا بر اساس سن تقویمی مقایسه کرد. پزشک هنگام بررسی رشد نوزاد نارس، سن اصلاح‌شده، سن بارداری هنگام تولد و وضعیت عمومی کودک را در نظر می‌گیرد.

همچنین نمی‌توان زمان مشخص و یکسانی را برای پایان رفلکس مورو در تمام نوزادان نارس تعیین کرد. در صورت وجود واکنش غیرطبیعی یا نگرانی درباره تکامل حرکتی، معاینه تخصصی ضروری است.

تفاوت رفلکس مورو با واکنش طبیعی به ترس چیست؟

یکی از سوالات رایج والدین این است که آیا هر بار پریدن کودک در برابر صدای بلند، همان رفلکس مورو است؟ اگرچه این دو واکنش شباهت‌هایی دارند، اما کاملا یکسان نیستند.

رفلکس مورو یک پاسخ حرکتی اولیه با الگوی مشخص است که در ماه‌های ابتدایی زندگی مشاهده می‌شود. در مقابل، واکنش طبیعی به ترس یا محرک ناگهانی می‌تواند در سنین بالاتر نیز وجود داشته باشد.

ویژگی	رفلکس مورو	واکنش طبیعی به ترس
زمان بروز	عمدتاً دوران نوزادی	در تمام سنین
نوع واکنش	رفلکس اولیه و غیرارادی	پاسخ طبیعی به محرک ناگهانی
الگوی حرکت	باز شدن بازوها و بازگشت آن‌ها به بدن	بسته به سن و شرایط متفاوت است
زمان پایان	معمولا تا حدود ۶ ماهگی	در طول زندگی باقی می‌ماند
اهمیت بالینی	بخشی از ارزیابی عصبی نوزاد	بسته به شدت و شرایط بررسی می‌شود

بنابراین واکنش یک کودک بزرگ‌تر یا فرد بزرگسال به صدای ناگهانی، به‌خودی‌خود به معنای باقی ماندن رفلکس مورو نیست.

راه‌های کنترل و آرام کردن نوزاد هنگام رفلکس مورو

رفلکس مورو در سن طبیعی خود به درمان نیاز ندارد؛ زیرا بخشی از روند رشد سیستم عصبی است. هدف از اقدامات مراقبتی، حذف کامل این رفلکس نیست، بلکه کمک به آرامش نوزاد و کاهش تحریک‌های غیرضروری است.

۱. جابه‌جایی آرام نوزاد

هنگام بلند کردن نوزاد یا قرار دادن او در تخت، از سر و گردن حمایت کنید و حرکات را به‌آرامی انجام دهید. تغییر ناگهانی وضعیت بدن می‌تواند احساس سقوط ایجاد کند و باعث فعال شدن رفلکس شود.

۲. استفاده ایمن از قنداق

قنداق سبک و مناسب ممکن است به آرام شدن برخی نوزادان کمک کند. بااین‌حال، نباید قفسه سینه یا مفاصل ران و پاها را بیش از حد محدود کند. به محض مشاهده نشانه‌های تلاش برای غلت زدن، استفاده از قنداق باید متوقف شود. همچنین استفاده از قنداق‌های وزنه‌دار توصیه نمی‌شود.

۳. کاهش محرک‌های ناگهانی محیط

کاهش صداهای بلند، جلوگیری از جابه‌جایی سریع و فراهم کردن محیطی آرام می‌تواند دفعات بروز واکنش‌های ناشی از تحریک ناگهانی را کمتر کند. البته لازم نیست محیط زندگی نوزاد کاملاً بدون صدا یا محرک باشد. هدف، جلوگیری از تحریک‌های شدید و غیرضروری است.

۴. برقراری تماس آرام با نوزاد

در آغوش گرفتن، صحبت کردن با صدای آرام و تماس بدنی ملایم می‌تواند به آرام شدن نوزاد پس از بروز رفلکس کمک کند. هنگام آرام کردن کودک باید از تکان دادن شدید یا حرکات ناگهانی سر و گردن خودداری شود.

۵. توجه به رشد حرکتی متناسب با سن

فراهم کردن فرصت حرکت آزادانه در زمان بیداری به رشد طبیعی مهارت‌های حرکتی کمک می‌کند. قرار دادن نوزاد روی شکم در زمان بیداری و با نظارت مستقیم بزرگسال نیز یکی از فعالیت‌های توصیه‌شده برای تقویت کنترل سر و عضلات بالاتنه است. این فعالیت نباید با خواباندن نوزاد روی شکم اشتباه گرفته شود.

نقش کاردرمانی در بررسی مشکلات همراه با رفلکس مورو

اگر رفلکس مورو در زمان مورد انتظار از بین نرود یا همراه با مشکلات حرکتی و رشدی مشاهده شود، ممکن است ارزیابی تخصصی ضرورت پیدا کند. در چنین شرایطی، کاردرمانگر می‌تواند در کنار پزشک، وضعیت عملکردی و مهارت‌های حرکتی کودک را بررسی کند.

هدف کاردرمانی کودکان صرفا حذف یک رفلکس نیست؛ بلکه شناسایی مشکلات احتمالی و کمک به کسب مهارت‌های حرکتی متناسب با سن کودک است.

ارزیابی وضعیت حرکتی کودک

کاردرمانگر با بررسی کنترل سر، وضعیت بدنی، تقارن حرکات و مهارت‌های حرکتی درشت، تصویری از عملکرد رشدی کودک به دست می‌آورد.

طراحی تمرین‌های متناسب با سن

اگر کودک در دستیابی به مهارت‌های حرکتی تأخیر داشته باشد، تمرین‌ها با توجه به سن، توانایی‌ها و مشکلات مشخص‌شده در ارزیابی طراحی می‌شوند. این تمرین‌ها ممکن است بر کنترل سر و تنه، هماهنگی اندام‌ها و بهبود حرکات ارادی متمرکز باشند.

آموزش والدین

بخشی از مداخله کاردرمانی شامل آموزش روش‌های صحیح جابه‌جایی، نگهداری و بازی با کودک است. والدین همچنین می‌آموزند چگونه فرصت‌های حرکتی ایمن و متناسب با مرحله رشد فرزند خود فراهم کنند.

نکته مهم: تحریک عمدی رفلکس مورو، رها کردن سر نوزاد، آویزان کردن کودک یا انجام تمرین‌های تعادلی بدون ارزیابی و نظارت متخصص توصیه نمی‌شود.

ارزیابی رشد حرکتی در کلینیک کاردرمانی ایران

اگر رفلکس مورو پس از سن مورد انتظار همچنان مشاهده می‌شود یا درباره روند رشد حرکتی فرزند خود نگرانی دارید، بررسی تخصصی می‌تواند به شناسایی مشکلات احتمالی و تعیین اقدامات مناسب کمک کند.

چه زمانی برای بررسی رفلکس مورو باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگرچه رفلکس مورو در ماه‌های ابتدایی زندگی طبیعی است، بعضی از نشانه‌ها نیازمند بررسی پزشکی هستند. تشخیص به‌موقع مشکلات احتمالی می‌تواند به انتخاب اقدامات درمانی مناسب کمک کند.

در صورت مشاهده موارد زیر بهتر است با پزشک متخصص کودکان مشورت کنید:

• مشاهده نشدن رفلکس مورو در معاینه نوزاد تازه‌متولدشده؛
• حرکت نکردن یکی از دست‌ها یا وجود تفاوت واضح میان دو سمت بدن؛
• باقی ماندن آشکار رفلکس پس از شش‌ماهگی؛
• همراهی واکنش با تأخیر در کسب مهارت‌های حرکتی؛
• مشاهده سفتی یا شلی غیرطبیعی عضلات؛
• کاهش توانایی‌های حرکتی که کودک قبلاً به دست آورده است.

همچنین اگر حرکات غیرعادی کودک با تغییر رنگ پوست، توقف تنفس، کاهش هوشیاری یا حرکات تکراری مشکوک به تشنج همراه باشد، باید فورا ارزیابی پزشکی انجام شود.

سؤالات متداول

سخن پایانی

رفلکس مورو در نوزادان یکی از واکنش‌های طبیعی سیستم عصبی است که از بدو تولد مشاهده می‌شود و با تکامل حرکتی کودک به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند. شناخت الگوی طبیعی این رفلکس به والدین کمک می‌کند تا واکنش‌های معمول نوزاد را از نشانه‌های نیازمند بررسی تشخیص دهند. نبودن رفلکس، نامتقارن بودن حرکات یا باقی ماندن آشکار آن پس از شش‌ماهگی بهتر است توسط متخصص بررسی شود. در صورت همراهی این نشانه‌ها با مشکلات رشدی، ارزیابی پزشکی و کاردرمانی می‌تواند به شناسایی نیازهای کودک و انتخاب مداخلات مناسب کمک کند.

ترجمه و تالیف توسط تیم پژوهشی بخش گفتاردرمانی مرکز جامع توانبخشی ایران

کلیه حقوق این مطلب متعلق یه موسسه توانبخشی ایران است.