علت تکرار کلمات یا جملات (اکولالیا) در کودکان

آیا کودک شما کلمات و جمله‌هایی را که از دیگران می‌شنود، بارها تکرار می‌کند؟ آیا به جای پاسخ دادن به سوال‌ها، همان سوال را دوباره بیان می‌کند؟ این رفتار که اکولالیا (Echolalia) نام دارد، در برخی مراحل رشد گفتار کودکان دیده می‌شود؛ اما گاهی نیز می‌تواند با تفاوت‌های رشدی، اختلالات ارتباطی یا بعضی مشکلات عصبی مرتبط باشد. اکولالیا به معنای تکرار کلمات، صداها یا عبارت‌هایی است که فرد قبلا از دیگران شنیده است. این تکرار ممکن است بلافاصله پس از شنیدن جمله اتفاق بیفتد یا با فاصله زمانی چند ساعت، چند روز یا حتی بیشتر بروز پیدا کند. مشاهده اکولالیا به‌تنهایی به معنای ابتلای کودک به اوتیسم یا یک اختلال مشخص نیست. برای تشخیص علت این رفتار، باید سن کودک، مهارت‌های زبانی، نحوه برقراری ارتباط و سایر ویژگی‌های رشدی او بررسی شوند. در ادامه با انواع اکولالیا، علت تکرار کلمات، زمان نیاز به ارزیابی و روش‌های کمک به کودک آشنا می‌شوید.

اکولالیا چیست؟

اکولالیا نوعی تکرار کلامی است که در آن فرد کلمات، جمله‌ها یا صداهایی را که قبلا شنیده است، دوباره بیان می‌کند. برای مثال، وقتی از کودک می‌پرسید «آب می‌خواهی؟»، ممکن است به جای پاسخ دادن به سوال، همان جمله را تکرار کند.

این رفتار همیشه بدون هدف نیست. بعضی افراد از تکرار کلمات برای پردازش اطلاعات، پاسخ دادن، بیان خواسته‌ها یا برقراری ارتباط استفاده می‌کنند. در برخی موارد نیز تکرار کلمات بدون ارتباط روشن با موقعیت رخ می‌دهد.

اکولالیا در سال‌های ابتدایی رشد ممکن است بخشی از فرایند یادگیری زبان باشد. با این حال، اگر تکرارها به شکل غالب ارتباطی کودک تبدیل شوند یا با مشکلات دیگری در درک زبان و تعامل اجتماعی همراه باشند، ارزیابی تخصصی می‌تواند به مشخص شدن علت و نیازهای کودک کمک کند.

اگر درباره علائم، مشکلات حرکتی یا روند توانبخشی نیاز به راهنمایی دارید، می‌توانید اطلاعات خود را در فرم زیر وارد کنید. کارشناسان مرکز توانبخشی ایران پس از بررسی درخواست، برای ارائه راهنمایی و هماهنگی نوبت با شما تماس خواهند گرفت.

اکولالیا در کودکان چیست؟

کودکان در فرایند یادگیری زبان، کلمات و جمله‌هایی را که از والدین، اطرافیان، برنامه‌های تلویزیونی و محیط اطراف خود می‌شنوند، تقلید می‌کنند. این تقلید به آن‌ها کمک می‌کند تا با صداها، واژه‌ها و ساختار جمله‌ها آشنا شوند. برای مثال، کودک ممکن است عبارت بیا غذا بخوریم را از والدین خود بشنود و در موقعیتی دیگر آن را تکرار کند. چنین رفتاری به‌تنهایی نشانه وجود اختلال نیست.

با رشد مهارت‌های زبانی، کودک معمولا به‌تدریج از کلمات و جمله‌های بیشتری برای بیان خواسته‌ها، پاسخ دادن به سوال‌ها و گفت‌وگو استفاده می‌کند. با این حال، بعضی کودکان ممکن است برای برقراری ارتباط همچنان بیشتر به تکرار عبارت‌های شنیده‌شده متکی باشند.

در این شرایط، لازم است مشخص شود که کودک تا چه اندازه معنای کلمات را درک می‌کند، آیا می‌تواند خواسته‌های خود را بیان کند و آیا در موقعیت‌های مختلف از زبان برای برقراری ارتباط استفاده می‌کند یا خیر.

آیا تکرار کلمات در کودکان طبیعی است؟

تقلید کلمات در فرایند رشد زبان کودکان نقش دارد و در سال‌های ابتدایی زندگی دیده می‌شود. با این حال، طبیعی بودن این رفتار را نمی‌توان تنها بر اساس سن کودک تعیین کرد.

برای ارزیابی دقیق‌تر، باید به موارد زیر توجه کرد:

• آیا کودک معنای کلمات و جمله‌هایی را که تکرار می‌کند، درک می‌کند؟
• آیا می‌تواند برای بیان خواسته‌های خود از کلمات یا جمله‌های مستقل استفاده کند؟
• آیا هنگام بازی و تعامل با دیگران ارتباط برقرار می‌کند؟
• آیا تکرار کلمات مانع پاسخ دادن به سوال‌ها یا انتقال منظور او می‌شود؟
• آیا مهارت‌های گفتاری و ارتباطی کودک در طول زمان پیشرفت می‌کنند؟

اگر تکرار کلمات با پیشرفت مهارت‌های ارتباطی همراه باشد، ممکن است بخشی از فرایند یادگیری زبان باشد. اما اگر کودک بیشتر گفتار دیگران را تکرار می‌کند و در بیان خواسته‌ها یا درک گفتار مشکل دارد، بهتر است وضعیت او توسط گفتاردرمانگر ارزیابی شود.

مداخلات توانبخشی مناسب و زودهنگام می‌توانند نقش مهمی در بهبود مهارت‌های گفتاری، زبانی و ارتباطی کودکان دارای اکولالیا داشته باشند. در صورتی که کودک به‌طور مکرر کلمات و جمله‌های شنیده‌شده را تکرار می‌کند، در پاسخ دادن به سوال‌ها یا ساخت جمله‌های مستقل دشواری دارد یا تکرار گفتار به شکل غالب ارتباط او تبدیل شده است، ارزیابی تخصصی گفتار و زبان را جدی بگیرید. مرکز جامع توانبخشی ایران با سال‌ها تجربه و بهره‌گیری از درمانگران مجرب، در دو شعبه فعال در مرکز و غرب تهران، با استفاده از روش‌ها و تکنیک‌های به‌روز، آماده ارائه خدمات تخصصی گفتاردرمانی و توانبخشی به کودکان دارای اکولالیا و مشکلات ارتباطی است. جهت دریافت مشاوره و تعیین وقت با ما در ارتباط باشید.

اکولالیا تا چه سنی طبیعی است؟

برای اکولالیا نمی‌توان یک سن مشخص تعیین کرد که پس از آن هر نوع تکرار کلامی غیرطبیعی محسوب شود. تکرار کلمات در کودکان خردسال ممکن است بخشی از یادگیری زبان باشد، اما تداوم آن باید در کنار سایر مهارت‌های رشدی بررسی شود.

اگر کودک بزرگ‌تر شده است اما همچنان بیشتر جمله‌های دیگران را تکرار می‌کند، به‌سختی به سوال‌ها پاسخ می‌دهد یا برای بیان خواسته‌های خود از زبان مستقل استفاده نمی‌کند، ارزیابی گفتار و زبان اهمیت دارد.

همچنین اگر کودک قبلا مهارت‌های گفتاری مناسبی داشته اما ناگهان دچار تکرار غیرمعمول کلمات، کاهش توانایی ارتباطی یا پسرفت گفتار شده است، باید برای بررسی علت به پزشک مراجعه کرد. بروز ناگهانی این تغییرات، به‌ویژه همراه با علائم عصبی، نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

انواع اکولالیا

اکولالیا را می‌توان بر اساس زمان تکرار و نحوه استفاده از گفتار به شکل‌های مختلفی بررسی کرد. شناخت این تفاوت‌ها به والدین و متخصصان کمک می‌کند تا عملکرد تکرارهای کلامی را بهتر درک کنند.

۱. اکولالیای فوری

در اکولالیای فوری، فرد بلافاصله پس از شنیدن یک کلمه یا جمله، آن را تکرار می‌کند. برای مثال، والدین از کودک می‌پرسند «شیر می‌خواهی؟» و کودک به جای پاسخ دادن به سوال، می‌گوید «شیر می‌خواهی؟».

این تکرار ممکن است نشان‌دهنده تلاش کودک برای پردازش سوال، یادگیری ساختار جمله یا پاسخ دادن به شیوه‌ای باشد که در حال حاضر برای او آسان‌تر است.

۲. اکولالیای تاخیری

در اکولالیای تاخیری، فرد عبارت یا جمله‌ای را که قبلاً شنیده است، پس از گذشت مدتی تکرار می‌کند. این فاصله ممکن است چند ساعت، چند روز یا بیشتر باشد.

برای مثال، کودک ممکن است جمله‌ای از یک کارتون را در موقعیتی متفاوت تکرار کند یا عبارتی را که قبلا از والدین خود شنیده است، هنگام بازی بیان کند.

گاهی این عبارت‌ها با موقعیت فعلی ارتباط دارند و کودک از آن‌ها برای بیان خواسته یا احساس خود استفاده می‌کند. در موارد دیگر، ارتباط جمله با موقعیت برای اطرافیان روشن نیست. بررسی زمینه بروز این تکرارها می‌تواند به شناخت بهتر شیوه ارتباطی کودک کمک کند.

۳. اکولالیای عملکردی و غیرعملکردی

از نظر کاربرد ارتباطی، تکرارهای کلامی را می‌توان به‌صورت عملکردی یا غیرعملکردی نیز بررسی کرد. در اکولالیای عملکردی، فرد از جمله‌ای که قبلا شنیده است برای انتقال یک پیام استفاده می‌کند. برای مثال، کودک ممکن است عبارت «بریم بیرون؟» را هنگام درخواست رفتن به پارک تکرار کند.

در اکولالیای غیرعملکردی، تکرار کلمات در آن لحظه کاربرد ارتباطی مشخصی ندارد یا ارتباط آن با موقعیت به‌سادگی قابل تشخیص نیست. البته تشخیص هدف تکرار همیشه آسان نیست. ممکن است کودک از عبارت‌هایی استفاده کند که در نگاه اول نامرتبط به نظر می‌رسند، اما برای او معنای خاصی دارند. به همین دلیل، بررسی رفتار کودک در موقعیت‌های مختلف اهمیت دارد.

علائم اکولالیا چیست؟

مهم‌ترین نشانه اکولالیا، تکرار کلمات، جمله‌ها یا صداهایی است که فرد قبلاً شنیده است. این رفتار می‌تواند در موقعیت‌های مختلفی بروز پیدا کند.

برخی از نشانه‌های احتمالی عبارت‌اند از:

• تکرار فوری سوال به جای پاسخ دادن به آن
• تکرار جمله‌های والدین یا اطرافیان در موقعیت‌های مختلف
• بیان عبارت‌هایی از فیلم‌ها، کارتون‌ها یا برنامه‌های تلویزیونی
• تکرار یک کلمه یا جمله چندین بار در طول روز
• استفاده از عبارت‌های حفظ‌شده برای بیان خواسته‌ها
• دشواری در ساختن جمله‌های مستقل یا گفت‌وگوی دوطرفه
• تکرار کلمات بدون ارتباط واضح با موقعیت فعلی

وجود یکی از این نشانه‌ها به‌تنهایی برای تشخیص اختلال کافی نیست. متخصص باید بررسی کند که کودک چه میزان از زبان را درک می‌کند، چگونه با دیگران ارتباط برقرار می‌کند و تکرارهای او چه نقشی در زندگی روزمره دارند.

علت اکولالیا چیست؟

اکولالیا علت واحدی ندارد و ممکن است در شرایط مختلفی دیده شود. برای مشخص شدن علت آن، باید سن فرد، سابقه رشد، وضعیت گفتار و زبان و سایر علائم احتمالی در نظر گرفته شوند.

۱. یادگیری زبان در کودکان

کودکان خردسال بسیاری از کلمات را از طریق شنیدن و تقلید یاد می‌گیرند. تکرار صداها و عبارت‌ها می‌تواند بخشی از این فرایند باشد. با رشد مهارت‌های گفتاری، کودک معمولا به‌تدریج از زبان برای بیان خواسته‌ها و پاسخ دادن به دیگران استفاده می‌کند. اگر تکرار کلمات همچنان شکل غالب ارتباط او باشد، ارزیابی رشد گفتار و زبان می‌تواند مفید باشد.

۲. اختلال طیف اوتیسم

اکولالیا در برخی کودکان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم دیده می‌شود. این کودکان ممکن است برای پردازش زبان، پاسخ دادن یا بیان نیازهای خود از تکرار کلمات و عبارت‌ها استفاده کنند. با این حال، همه کودکان مبتلا به اوتیسم اکولالیا ندارند و همه افرادی که اکولالیا دارند نیز مبتلا به اوتیسم نیستند. تشخیص اوتیسم به بررسی مجموعه‌ای از ویژگی‌های ارتباط اجتماعی، الگوهای رفتاری و سابقه رشد نیاز دارد.

۳. تاخیر در رشد گفتار و زبان

برخی کودکان در درک زبان یا استفاده از کلمات و جمله‌ها با دشواری روبه‌رو هستند. در چنین شرایطی، ممکن است تکرار جمله‌های شنیده‌شده برای آن‌ها آسان‌تر از ساختن پاسخ مستقل باشد. گفتاردرمانگر می‌تواند مهارت‌های درک زبان، بیان کلمات، ساخت جمله و استفاده از زبان در موقعیت‌های روزمره را بررسی کند و در صورت نیاز برنامه مداخله مناسبی ارائه دهد.

۴. اختلالات عصبی و آسیب‌های مغزی

اکولالیا ممکن است در برخی افراد بزرگسال یا پس از بروز مشکلات عصبی مشاهده شود. از جمله شرایط احتمالی مرتبط با آن می‌توان به آسیب مغزی، برخی انواع آفازی، بعضی اختلالات عصبی و برخی بیماری‌های مرتبط با عملکرد مغز اشاره کرد.

اگر تکرار کلمات در بزرگسالی به‌تازگی شروع شده باشد، به‌ویژه اگر با اختلال در گفتار، گیجی یا تغییرات رفتاری همراه شود، بررسی پزشکی ضروری است. بروز ناگهانی اختلال گفتار همراه با ضعف یک سمت بدن، افتادگی صورت یا اختلال تعادل می‌تواند نشانه سکته مغزی باشد و نیاز به تماس فوری با اورژانس دارد.

۵. برخی اختلالات روان‌پزشکی

در برخی شرایط روان‌پزشکی نیز رفتارهای تکراری کلامی مشاهده می‌شوند. با این حال، اکولالیا به‌تنهایی نشانه یک اختلال روان‌پزشکی مشخص نیست و نباید بر اساس آن تشخیص قطعی داد.

اگر تکرار گفتار در بزرگسالان همراه با تغییرات قابل توجه در وضعیت روانی یا عملکرد روزمره باشد، ارزیابی توسط متخصص مربوطه می‌تواند به تشخیص علت کمک کند.

آیا اکولالیا نشانه اوتیسم است؟

اکولالیا یکی از رفتارهای گفتاری است که ممکن است در کودکان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم دیده شود، اما به‌تنهایی برای تشخیص اوتیسم کافی نیست.

برای ارزیابی احتمال اوتیسم، متخصص علاوه بر نحوه استفاده کودک از زبان، به موارد دیگری نیز توجه می‌کند؛ از جمله:

• نحوه برقراری ارتباط اجتماعی با دیگران
• پاسخ دادن به تعامل‌ها و توجه مشترک
• استفاده از اشاره‌ها و سایر روش‌های ارتباط غیرکلامی
• وجود رفتارها یا علایق تکراری و محدود
• سابقه رشد و تغییر مهارت‌های ارتباطی در طول زمان

اگر کودک کلمات را تکرار می‌کند اما در سایر زمینه‌های ارتباطی و رشدی مشکلی ندارد، نمی‌توان صرفاً بر اساس این رفتار به اوتیسم مشکوک شد. در مقابل، اگر تکرار کلمات با مشکلات پایدار ارتباط اجتماعی یا سایر ویژگی‌های رشدی همراه باشد، ارزیابی تخصصی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

برای آشنایی بیشتر با نشانه‌های این اختلال می‌توانید مقاله علائم اوتیسم در کودکان را مطالعه کنید.

اکولالیا چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص علت اکولالیا به بررسی دقیق مهارت‌های گفتاری، درک زبان و شیوه ارتباط فرد نیاز دارد. در کودکان، گفتاردرمانگر می‌تواند نوع تکرارها، موقعیت‌های بروز آن‌ها و نقششان در برقراری ارتباط را ارزیابی کند.

در فرایند ارزیابی ممکن است موارد زیر بررسی شوند:

• سابقه رشد گفتار و زبان کودک
• توانایی درک دستورها و سؤال‌ها
• میزان استفاده از کلمات و جمله‌های مستقل
• نحوه برقراری ارتباط با والدین و همسالان
• تکرارهای فوری و تاخیری و موقعیت‌های وقوع آن‌ها
• سایر ویژگی‌های رشدی یا علائم همراه

در صورت نیاز، گفتاردرمانگر ممکن است ارزیابی‌های تکمیلی یا مراجعه به متخصص اطفال، متخصص رشد و تکامل، متخصص مغز و اعصاب یا روان‌پزشک را پیشنهاد کند. تشخیص دقیق علت اکولالیا کمک می‌کند تا برنامه مداخله متناسب با نیازهای فرد انتخاب شود.

درمان اکولالیا چگونه انجام می‌شود؟

روش درمان اکولالیا به علت بروز آن، سن فرد و تاثیری که بر ارتباط روزمره دارد، بستگی دارد. در کودکان، هدف اصلی معمولا تقویت مهارت‌های ارتباطی و کمک به استفاده موثرتر از زبان است؛ نه لزوما حذف تمام تکرارهای کلامی.

۱. گفتاردرمانی برای اکولالیا

گفتاردرمانی یکی از روش‌های مهم مداخله در کودکانی است که در استفاده از زبان و برقراری ارتباط با دشواری روبه‌رو هستند.

گفتاردرمانگر ابتدا بررسی می‌کند که کودک چه کلماتی را درک می‌کند، چگونه خواسته‌های خود را بیان می‌کند و تکرار جمله‌ها چه نقشی در ارتباط او دارد. سپس بر اساس نیازهای کودک، برنامه‌ای برای تقویت درک زبان و بیان کلامی طراحی می‌کند.

برخی از اهداف گفتاردرمانی عبارت‌اند از:

• افزایش توانایی بیان خواسته‌ها و نیازها
• تقویت درک سوال‌ها و دستورهای کلامی
• آموزش استفاده از جمله‌های کاربردی
• گسترش دایره واژگان
• تقویت مهارت‌های گفت‌وگوی دوطرفه
• کمک به استفاده از روش‌های جایگزین ارتباطی در صورت نیاز

برنامه درمانی باید متناسب با شرایط هر کودک تنظیم شود؛ زیرا روش مؤثر برای یک کودک ممکن است برای کودک دیگر مناسب نباشد.

۲. استفاده از جمله‌های الگو و تمرین‌های ارتباطی

در برخی برنامه‌های گفتاردرمانی، متخصص از جمله‌های ساده و کاربردی استفاده می‌کند تا کودک بتواند به‌تدریج آن‌ها را در موقعیت مناسب به کار ببرد.

برای مثال، اگر کودک برای درخواست آب جمله «آب می‌خواهی؟» را تکرار می‌کند، درمانگر ممکن است به او کمک کند عبارت «آب می‌خواهم» را یاد بگیرد و در موقعیت واقعی استفاده کند.

در این روش، به جای سرزنش کودک به دلیل تکرار جمله، شکل مناسب‌تری از بیان منظور در اختیار او قرار می‌گیرد. انتخاب تمرین‌ها باید بر اساس توانایی درک زبان و شیوه ارتباطی کودک انجام شود.

۳. درمان علت زمینه‌ای اکولالیا

اگر اکولالیا با یک مشکل رشدی، عصبی یا روان‌پزشکی مرتبط باشد، درمان علت زمینه‌ای نیز اهمیت دارد.

برای مثال، در صورت وجود مشکلات رشدی، ممکن است برنامه‌ای چندتخصصی شامل گفتاردرمانی و سایر خدمات توانبخشی پیشنهاد شود. در بزرگسالانی که اکولالیا پس از آسیب مغزی یا سکته ایجاد شده است، برنامه توانبخشی باید بر اساس وضعیت عصبی و گفتاری فرد تنظیم شود.

دارودرمانی برای همه افراد مبتلا به اکولالیا لازم نیست و نباید صرفا برای متوقف کردن تکرار کلمات استفاده شود. مصرف دارو فقط در صورت تشخیص یک وضعیت زمینه‌ای و با تجویز پزشک مطرح می‌شود.

چگونه به کودک مبتلا به اکولالیا کمک کنیم؟

رفتار والدین و اطرافیان می‌تواند در ایجاد فرصت‌های ارتباطی بهتر برای کودک نقش مهمی داشته باشد. در خانه می‌توانید از راهکارهای زیر استفاده کنید.

از جمله‌های کوتاه و روشن استفاده کنید

هنگام صحبت با کودک، جمله‌های ساده و متناسب با سطح درک او به کار ببرید. این کار به کودک کمک می‌کند ارتباط میان کلمات و موقعیت را بهتر درک کند.

به جای سرزنش، جمله مناسب را الگو قرار دهید

اگر کودک سوال شما را تکرار می‌کند، از او نخواهید که فوراً تکرار کردن را متوقف کند. می‌توانید پاسخ مورد انتظار را به شکل ساده بیان کنید تا نمونه‌ای از استفاده کاربردی زبان در اختیار او قرار بگیرد.

به تکرارهای کودک توجه کنید

گاهی کودک با تکرار یک عبارت قصد درخواست کردن، اعتراض یا بیان یک احساس را دارد. به موقعیت، حالت چهره و رفتار او توجه کنید تا بهتر متوجه منظورش شوید.

فرصت پاسخ دادن بدهید

پس از پرسیدن سوال، چند لحظه به کودک فرصت دهید تا اطلاعات را پردازش کند و پاسخ خود را بیان کند. پرسیدن چند سوال پشت سر هم ممکن است پاسخ دادن را برای او دشوارتر کند.

از بازی و فعالیت‌های روزمره کمک بگیرید

بازی کردن، کتاب خواندن، آماده کردن غذا و فعالیت‌های روزمره فرصت‌های مناسبی برای تمرین ارتباط هستند. می‌توانید در این موقعیت‌ها کلمات و جمله‌های کاربردی را به شکل طبیعی تکرار کنید.

کودک را مجبور به صحبت کردن نکنید

هدف، ایجاد فرصت برای ارتباط است؛ نه تحت فشار قرار دادن کودک برای صحبت کردن. اگر کودک برای انتقال منظور خود به اشاره، تصویر یا روش‌های ارتباطی دیگری نیاز دارد، این روش‌ها نیز می‌توانند در کنار گفتار مورد استفاده قرار بگیرند.

این راهکارها جایگزین ارزیابی تخصصی نیستند، اما می‌توانند در کنار برنامه گفتاردرمانی به تقویت ارتباط کودک کمک کنند.

چه زمانی برای اکولالیا به گفتاردرمانگر مراجعه کنیم؟

اگر تکرار کلمات به شکل غالب ارتباطی کودک تبدیل شده است یا در درک زبان و بیان خواسته‌ها مشکل دارد، بهتر است برای ارزیابی گفتار و زبان اقدام کنید.

مراجعه به متخصص به‌ویژه در شرایط زیر اهمیت دارد:

• کودک در بیان مستقل خواسته‌ها و نیازهای خود مشکل دارد.
• تکرار جمله‌ها مانع برقراری ارتباط مؤثر می‌شود.
• کودک در درک سؤال‌ها یا دستورهای متناسب با سن خود دشواری دارد.
• تکرار کلمات با نگرانی‌های دیگر درباره رشد و تعامل اجتماعی همراه است.
• مهارت‌های گفتاری کودک پیشرفت نمی‌کنند یا به نظر می‌رسد کاهش یافته‌اند.

اگر تکرار غیرمعمول گفتار در بزرگسالی به‌صورت ناگهانی شروع شود، به‌خصوص اگر با گیجی یا علائم عصبی همراه باشد، ارزیابی پزشکی باید در اولویت قرار بگیرد. در مرکز جامع توانبخشی ایران، می‌توانید برای بررسی وضعیت گفتار و زبان کودک و دریافت راهنمایی درباره خدمات توانبخشی با کارشناسان مرکز تماس بگیرید. انتخاب برنامه مناسب به ارزیابی شرایط فرد و نیازهای ارتباطی او بستگی دارد.

سوالات متداول