تفاوت تاخیر تکاملی و اختلال اوتیسم در کودکان

غالبا، کودکان طیف اوتیسم تاخیرهای رشدی و تکاملی را نیز تجربه می‌کنند، ولی هر کودکی که دچار تاخیر های رشدی و تکاملی باشد، الزاما در طیف اوتیسم قرار ندارد. بسیاری از عوامل دیگر مانند مشکلات ژنتیکی، شنوایی، بینایی و …نیز می‌توانند سبب ایجاد و یا تشدید تاخیرهای رشدی و تکاملی در کودکان شوند. نقاط عطف رشدی و تکاملی (Developmental Milestones)، مراحل و معیارهای تعیین کننده ای هستند که به پزشکان متخصص نشان می‌دهند که آیا روند و سرعت رشد و تکامل کودک طبیعی و مشابه هم‌سالانش می باشد یا نه. هنگامی که کودکی به یک نقطه عطف خاص رشدی و تکاملی نمی‌رسد، متخصصین به آن تاخیر رشدی و تکاملی می‌گویند. عوامل زیادی وجود دارند که می‌توانند سبب ایجاد تاخیرهای رشدی و تکاملی در کودکان شوند. در مطلب زیر، به توضیح و مقایسه اختلال طیف اوتیسم و تاخیرهای رشدی تکاملی در کودکان پرداخته و نکات لازم برای تشخیص و چگونگی حمایت و درمان آنها را نیز توضیح خواهیم داد.

تفاوت اوتیسم با تاخیرهای رشدی و تکاملی

بر اساس گزارشی از مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها (CDC) در سال ۲۰۲۳، در حدود %۸.۵ از کودکان ۳ تا ۱۷ ساله در ایالات متحده آمریکا به نوعی اختلال رشدی و تکاملی از جمله اختلال طیف اوتیسم (ASD) تشخیص داده شده‌اند. همین گزارش بیان کرد که در حدود ٪۶ از کودکان در همین گروه سنی نیز با عنوان سایر تاخیرهای رشدی و تکاملی تشخیص داده شده‌اند، که شامل تاخیرهایی به جز اختلال اوتیسم و ناتوانی ذهنی بودند.

کودکانی که در طیف اوتیسم قرار دارند، معمولا در یک یا چند زمینه رشدی و تکاملی دارای تاخیر هستند؛ ولی در نظر داشته باشید که هر تاخیر رشدی و تکاملی به معنای اختلال اوتیسم نیست. تاخیرهای رشدی و تکاملی در کودکان، ممکن است بر اثر مشکلات زمینه‌ای دیگری نیز ایجاد شوند، مانند:

• مشکلات شنوایی: ممکن است سبب ایجاد تاخیر در گفتار و مهارت های ارتباطی شوند.
• مشکلات بینایی: ممکن است سبب ایجاد تاخیر در مهارت های شناختی و حرکتی شوند.
• مشکلات ژنتیکی و متابولیکی: می توانند سبب ایجاد تاخیر در چندین زمینه رشدی و تکاملی شوند.

چنانچه کودکی دارای تاخیر تکاملی قابل توجه و یا چند جانبه ای باشد، احتمال اوتیسم در کودک باید به طور جدی مورد بررسی قرار گیرد.

آیا می توان از تولد کودکی با اختلال اوتیسم جلوگیری کرد؟ برای پاسخ این سوال، از مطلب زیر دیدن فرمایید: آیا می‌توان از ایجاد اوتیسم جلوگیری کرد؟

نقاط عطف رشدی و تکاملی در کودکان

نقاط عطف رشدی و تکاملی، شاخص‌هایی از مراحل رشد و تکامل کودک از مرحله نوزادی تا اوایل کودکی هستند. بررسی و ارزیابی این نقاط عطف رشدی و تکاملی, به متخصصین و والدین در تعیین مراحل رشد و تکامل کودک کمک می کنند تا بتوانند تعیین کنند که آیا روند رشد و تکامل کودک متناسب با سن او در حال پیشرفت است یا نه. نقاط عطف رشدی و تکاملی کودک، شامل مهارت‌های مختلفی می‌شوند، از جمله:

• مهارت های حرکتی و جسمی
• مهارت های گفتاری و ارتباطی
• مهارت های اجتماعی و عاطفی
• مهارت های شناختی و ذهنی مانند یادگیری، تفکر، حل مساله

برای آشنایی دقیق با مراحل رشد و تکامل گفتار کودکان از تولد تا یک سالگی، مطلب زیر را مطالعه نمایید: مراحل رشد گفتار کودکان از تولد تا یک سالگی

در جدول زیر، مواردی از نقاط عطف رشدی و تکاملی کودک در سنین مختلف بر اساس داده‌های مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها (CDC)، ارائه شده است:

سن	مهارت‌های اجتماعی و عاطفی	مهارت‌های گفتاری و ارتباطی	مهارت‌های شناختی (ذهنی)	مهارت‌های جسمی (حرکتی)
۲ ماهگی	به چهره‌ مراقب نگاه می‌کند.	به صداهای بلند واکنش نشان می‌دهد.	مراقب خود را هنگام حرکت دنبال می‌کند.	هنگامی که روی شکم دراز می‌کشد، سر خود را بالا نگه می‌دارد.
۶ ماهگی	نسبت به افراد آشنا، شناخت نشان می‌دهد.	با مراقب به صورت نوبتی صدا سازی می‌کند.	برای گرفتن اسباب‌بازی‌ها دستش دراز می‌کند.	هنگام نشستن از دست‌هاش برای کمک استفاده می‌کند.
۱ سالگی	با مراقب بازی‌هایی مانند “دست‌دستی” انجام می‌دهد.	برای خداحافظی بای بای می‌کند.	اشیا را داخل ظرف می‌گذارد.	با گرفتن وسایل یا مبلمان راه می‌رود.
۱۸ ماهگی	به اشیای مورد علاقه اش، اشاره می‌کند.	تلاش می‌کند سه یا چند کلمه غیر از “مامان” یا “بابا” بگوید.	کارهای مراقب خود را هنگام انجام کارهای خانه تقلید می‌کند.	بدون کمک راه می‌رود.
۲ سالگی	به چهره‌ مراقب نگاه می‌کند تا واکنش مناسب در موقعیت جدید را بیاموزد.	حداقل دو کلمه را با هم به کار می‌برد.	تلاش می‌کند دکمه‌ها یا کلیدهای اسباب‌بازی ها را فشار دهد.	توپ را شوت می‌کند.
۳ سالگی	متوجه حضور سایر کودکان شده و با آنها بازی می‌کند.	سوالاتی مانند “چه کسی”، “چه چیزی”، “کجا” یا “چرا” را می‌پرسد.	وقتی مراقب به او نشان دهد، دایره می‌کشد.	بدون کمک برخی از لباس‌ها را می‌پوشد.
۵ سالگی	هنگام بازی با دیگر کودکان از قوانین پیروی کرده و یا نوبت را رعایت می‌کند.	شعرهای ساده را تشخیص داده و یا آنها را می‌خواند.	تا عدد ۱۰ را می‌شمارد.	بر روی یک پا می‌پرد.

با مطالعه مطلب زیر با تفاوت بین تاخیر حرکتی و فلج مغزی آشنا شوید: تاخیر تکاملی در کودکان | آیا پای فلج مغزی در میان است؟

تشخیص تاخیرهای رشدی و تکاملی در کودکان

تشخیص تاخیرهای رشدی و تکاملی در کودکان فرآیندی دقیق است که معمولا توسط پزشکان متخصص اطفال کودک و بر اساس مشاهده کودک و بررسی مراحل رشد و تکامل او انجام می شود. پزشک متخصص، کودک را معاینه کرده و تاریخچه پزشکی کودک (مشکلات دوران نوزادی، سابقه بیماری و …)، روند رشد و تکامل او و سوابق خانوادگی (وجود اختلالات ژنتیکی، تاخیرهای رشدی و تکاملی) و احتمال وجود سایر اختلالات را نیز بررسی می کند. در صورت مشاهده هر گونه اختلال و یا تاخیر در هر یک از مهارت ها، کودک به پزشک متخصص مغز و اعصاب کودکان، متخصص کاردرمانی و متخصص گفتاردرمانی ارجاع داده خواهد شد.

برای آشنایی با مشکلات مغزی در نوزادان نارس، مطلب زیر را مطالعه نمایید: مشکلات مغزی نوزادان نارس

علائم اوتیسم در کودکان

اختلال طیف اوتیسم (ASD)، یک اختلال رشدی و تکاملی می‌باشد که توانایی های کودک برای برقراری روابط اجتماعی و تعامل با سایر افراد را مختل می‌کند. علائم اختلال طیف اوتیسم ممکن است در ۱۲ ماه اول زندگی کودک تشخیص داده شوند. در برخی دیگر از کودکان، علائم اوتیسم ممکن است تا ۲۴ ماهگی و  یا حتی بعد از آن ظاهر نشوند.

برخی از کودکان طیف اوتیسم نیز تا حدود ۱۸ تا ۲۴ ماهگی، مهارت‌های جدیدی بدست آورده و مراحل تکاملی مناسب با سنشان را کسب می کنند و سپس دیگر مهارت‌های جدیدی را به دست نیاورده و یا مهارت‌هایی را که قبلا داشته اند را نیز از دست می‌دهند.

اختلال اوتیسم در طیفی از خفیف تا شدید متغیر بوده و آن را به عنوان اختلال طیف اوتیسم در نظر می گیرند. برخی از کودکان اوتیسم مهارت های یادگیری و حل مسئله پیشرفته ای دارند؛ در حالی که برخی دیگر از آنها نیاز به کمک روزانه دارند. در واقع این اختلال بر روی کودکان مختلف، اثرات متفاوتی به جای می‌گذارد و به هیچ وجه نمی‌توان دو کودک با علایم مشابه را پیدا کرد.

با علائم و نشانه های اوتیسم در کودکان در سنین مختلف آشناشوید: علائم اوتیسم در کودکان

معمولا، کودکان طیف اوتیسم در مقایسه با همسالان خود، تفاوت‌هایی را در زمینه‌های زیر نشان می‌دهند، از جمله:

ارتباط و تعامل اجتماعی

وجود برخی از رفتارهای ارتباطی و تعامل اجتماعی ممکن است با وجود اوتیسم در کودکان مرتبط بوده و معمولا این رفتارها در مراحل خاصی از رشد و تکامل کودک آشکار می‌شوند. البته، بروز این نشانه‌ها همیشه به معنای وجود اوتیسم در کودک نیست. در جدول زیر، برخی از نشانه هایی که ممکن است نشانه‌ای از اختلال اوتیسم در سنین مختلف در کودکان باشند، آورده شده است:

سن کودک	ویژگی‌های ارتباطی و اجتماعی
تمام سنین	از برقراری تماس چشمی خودداری می‌کند یا نمی‌تواند تماس چشمی را حفظ کند.
تا ۹ ماهگی	وقتی نامش صدا زده می‌شود، پاسخ نمی‌دهد.
تا ۱۲ ماهگی	از حرکات و اشاره‌ها (مانند دست تکان دادن یا اشاره کردن) خیلی کم یا اصلا استفاده نمی‌کند.
تا ۱۸ ماهگی	به چیزهای جالب یا مهم اشاره نمی‌کند تا توجه دیگران را به آن جلب کند.
تا ۲ سالگی	متوجه ناراحتی یا آسیب دیدن دیگران نمی‌شود.
تا ۳ سالگی	متوجه حضور دیگر کودکان نمی‌شود یا در بازی با آن‌ها شرکت نمی‌کند.
تا ۵ سالگی	برای مراقب یا والد خود آواز نمی‌خواند، نمی‌رقصد یا نقش‌بازی نمی‌کند.

با علائم اوتیسم در یک کودک ۴ ساله آشنایی دارید؟ مطلب زیر، را مطالعه نمایید: همه چیز درباره اوتیسم در کودکان 4 ساله

علایق و رفتارهای محدود و تکراری

کودکان طیف اوتیسم (ASD)، ممکن است علایق و رفتارهای خاصی داشته باشند که از نظر دیگران غیر عادی به نظر برسد.
معمولا این گونه رفتارها، نشان دهنده قوی و قطعی تری نسبت رفتارهای اجتماعی و ارتباطی، برای تشخیص اوتیسم در کودکان خواهند بود. نمونه هایی از این رفتارها، شامل موارد زیر می باشند:

• مرتب و ردیف کردن اشیاء و ناراحت شدن در صورت به‌ هم خوردن ترتیب آنها
• بازی کردن با اسباب بازیها به صورت خاص و تکراری
• ناراحتی و به هم ریختگی شدید در برابر تغییرات حتی تغییرات جزئی
• داشتن علاقه و یا وسواس نسبت به یک موضوع خاص
• تکرار مداوم کلمات و عبارات
• انجام حرکات تکراری مانند: بال بال زدن دستها، تاب خوردن بدن، چرخش به دور خود

امروزه، مداخلات درمانی مناسب و زود هنگام به عنوان استراتژی اصلی درمان تاخیر رشدی و تکاملی و اختلال اوتیسم در کودکان در نظر گرفته می‌شود. در صورت تشخیص اوتیسم در کودکتان و یا مشاهده هر گونه تاخیر در هر یک از مهارت های او، با متخصصین مرکز جامع توانبخشی ایران همراه شوید. مرکز جامع توانبخشی ایران با بیش از دو دهه تجربه در زمینه خدمات توانبخشی تخصصی کودکان و با کمک مجرب ترین درمانگران در دو شعبه فعال در مرکز و غرب تهران در رفع مشکلاتی مانند انواع اختلالات در مهارت های حرکتی درشت و ظریف، پردازش حسی، مهارت های درکی حرکتی، گفتاری و ارتباطی، یادگیری و شناختی، با به کار بردن به روزترین تکنیک ها و تجهیزات آماده ارائه خدمات به کودکان عزیز شما می‌باشد. جهت مشاوره و تعیین وقت با ما همراه شوید:

سایر خصوصیات

برخی از خصوصیات دیگری که در میان کودکان طیف اوتیسم شایع می باشند، عبارتند از:

• رفتارهای تکانشی، بیش‌فعالانه و یا بی‌توجهی
• عادات و رفتارهای غیرعادی در خوردن و یا خوابیدن
• واکنش های غیر عادی احساسی و خلقی
• نشان دادن اضطراب، استرس و یا نگرانی بیش از حد
• نشان دادن ترس‌های شدید و یا بی‌تفاوتی نسبت به موقعیت‌های ترسناک

برخی از بیماری‌های جسمی مانند اختلالات تشنجی و یا مشکلات گوارشی نیز ممکن است در کودکان طیف اوتیسم دیده شوند.

برای آشنایی با رژیم های غذایی برای بهبود تشنج، مطلب زیر را مطالعه نمایید: آیا میتوان تشنج را با رژیم های غذایی مهار کرد؟

تشخیص اختلال اوتیسم در کودکان

هنگامی که والدین و یا مراقبان کودک متوجه تاخیرهای رشدی و تکاملی در کودک خود می شوند، می بایست با پزشک متخصص اطفال کودکشان برای بررسی مشکلات صحبت و مشورت کنند. تشخیص دقیق اختلال اوتیسم در کودکان می‌تواند دشوار و پیچیده باشد، زیرا هیچ گونه آزمایش استاندارد و ابزار تشخيصى خاصی كه براى تشخيص اختلال طيف اوتيسم در کودکان استفاده شود، وجود ندارد.

معمولا پزشکان متخصص، رفتارها و روند رشد و تکامل کودک را بررسی کرده و توصیفات والدين و يا مراقبین کودک را نیز از رفتارها و مراحل رشد و تکامل كودک در نظر می‌گیرند. معاینه پزشکی ممکن است شامل انجام برخی از آزمایشات پزشکی نیز باشد و می بایست همیشه غربالگری شنوایی و بینایی نیز برای کودک انجام داده شود. شما می توانید مشکلات و رفتارهایی که از کودک مشاهده کرده و سبب نگرانی تان شده است را نیز برای پزشک توضیح دهید.

غربالگری رشد یک فرآیند رسمی‌ و استانداردتری می باشد که از پرسشنامه‌ها و چک‌لیست‌های علمی و پژوهش‌ محور برای مقایسه رشد و تکامل کودک با سایر کودکان هم‌سن او استفاده می‌کند. آکادمی پزشکان اطفال آمریکا (AAP)، توصیه می‌کند که غربالگری رشد کودکان به‌ صورت معمول در ۹، ۱۸ و ۳۰ ماهگی انجام شده و غربالگری خاص برای تشخیص اختلال طیف اوتیسم (ASD) در کودکان، در ۱۸ و ۲۴ ماهگی صورت گیرد.

از مطلب زیر دیدن فرمایید: دلایلی که به اشتباه عامل ایجاد اوتیسم شناخته می شوند

کودکانی که در معرض خطر بالاتری برای تشخیص اوتیسم هستند( مثلا اگر یکی از اعضای خانواده آنها در طیف اوتیسم می‌باشد)، ممکن است به غربالگری ‌های بیشتری نیاز داشته باشند.

چنانچه کودک شما علائمی از اختلال اوتیسم را نشان دهد، ممکن است پزشک برای معاینه تخصصی تر مراجعه به سایر متخصصان را توصیه کند. متخصصانی که می توانند در تشخیص دقیق اوتیسم در کودکان کمک کنند، عبارتند از:

• متخصصان مغز و اعصاب کودک
• روانپزشکان کودک
• متخصصان کاردرمانی اوتیسم
• متخصصان گفتاردرمانی اوتیسم

متخصصان عنوان شده، به دنبال یافتن اختلالی در گفتار، ارتباطات و تعاملات اجتماعى کودک و همچنین الگوهای رفتارى تكرارى و يا محدود كننده هستند. همچنین، آنها مى‌توانند از معيارهاى استاندارد شده در راهنماى تشخيصى و آمارى اختلالات روانی، ویرایش پنجم (DSM-5) که توسط انجمن روان‌پزشکی آمریکا منتشر شده است، استفاده کنند.

ممکن است پزشکان تا ۲ سالگی کودک، برای ارائه یک تشخیص قابل‌ اعتماد صبر کنند. در برخی موارد که علائم این اختلال بسیار خفیف می باشد، ممکن است کودکان تا سنین بالاتر تشخیص رسمی دریافت نکنند، که این موضوع می‌تواند باعث از دست رفتن فرصت‌ های مداخلات درمانی زودهنگام شود.

از مطلب زیر دیدن فرمایید: 33 باور غلط درباره اوتیسم

آیا ممکن است اختلال اوتیسم در کودکان با تاخیر رشدی و تکاملی اشتباه گرفته شود؟

همان طور که عنوان شد، تشخیص اختلال اوتیسم کار ساده‌ای نیست، زیرا هیچ آزمون مشخص و استانداردی برای تشخیص قطعی آن وجود ندارد. معمولا پزشکان و سایر متخصصین، بر اساس مشاهدات رفتاری کودک و گزارش‌های مربوط به عملکرد شناختی او، تشخیص اختلال اوتیسم را می‌دهند و این اطلاعات را با معیارهای راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (5-DSM)مطابقت می‌دهند.

از آن‌جایی که علائم اختلال اوتیسم و شدت آن از کودکی به کودک دیگر متفاوت بوده و در طول زندگی کودک نیز تغییر می‌کند، فرآیند تشخیص، پیچیده‌تر خواهد شد. علاوه بر این، ممکن است اختلال اوتیسم همراه با اختلالات پزشکی دیگری نیز بروز کند و در نتیجه می‌توانند سبب تاخیر رشدی و تکاملی در کودک شوند. در نتیجه، ممکن است در برخی موارد، اختلال اوتیسم به اشتباه به‌ عنوان یک تاخیر رشدی و تکاملی در نظر گرفته شود.

با اختلالاتی که ممکن است با اختلال اوتیسم اشتباه گرفته شوند، آشنا شوید: آشنایی با اختلالاتی که شبیه اوتیسم هستند

چگونه به بهبود کودکتان با تشخیص تاخیر تکاملی و یا اختلال اوتیسم، کمک کنید؟

همواره در نظر داشته باشید که کودکان با سرعت های متفاوتی رشد و تکامل پیدا می کنند؛ بنابراین ممکن است آنچه شما به عنوان تاخیر در مورد کودکتان در نظر دارید، در روند تکاملی کودک شما طبیعی باشد. با این وجود، چنانچه در هر موردی نگرانی دارید، با پزشک متخصص کودکتان، صحبت و مشورت کنید.

پروسه درمان تاخیرهای رشدی و تکاملی با توجه به نوع آنها و خصوصیات هر کودک متفاوت می باشد. به عنوان مثال، برخی از درمان‌ها شامل کاردرمانی جسمی و فیزیوتراپی برای کمک به بهبود تاخیر در مهارت‌های حرکتی، گفتاردرمانی برای کمک به تاخیر گفتاری، کاردرمانی ذهنی برای کمک به مشکلات شناختی و توجه و تمرکز می باشد. در برخی موارد ممکن است پزشکان متخصص، داروهایی را نیز برای بهبود کودک تجویز کنند.

در نظر داشته باشید که ارزیابی و تشخیص دقیق مشکلات کودک توسط پزشکان متخصص و متخصصان کاردرمانی، در جهت برنامه ریزی برای یک برنامه درمانی ویژه برای کودک شما بسیار اهمیت دارد. هر چه زودتر تاخیر رشدی و تکاملی در کودکتان تشخیص داده شده و برای رفع آن اقدام کنید، پیشرفت و بهبود کودکتان سریع تر خواهد بود.

با مطالعه مطلب زیر، با مفهوم کاردرمانی جسمی و اهمیت آن آشنا شوید: کاردرمانی جسمی برای کودکان و بزرگسالان

برطبق گزارش موسسه ملی سلامت کودک و رشد انسانی (NICHD)، هيچ درمان استاندارد واحدى براى اوتيسم وجود ندارد. در واقع، (NICHD) اشاره مى‌كند كه مداخلات درمانى زودهنگام و تركيبى از روش هاى درمانى موثر، براى كمك و بهبود كودكان طيف اوتيسم مفید و‌ موثر خواهند بود، مانند:

• گفتاردرمانی
• کاردرمانی ذهنی
• کاردرمانی حسی
• کاردرمانی جسمی
• دارو درمانی
• تغذیه درمانی
• رفتار درمانی شناختی
• درمان های آموزشی و مدرسه محور
• درمان مدیریت رفتاری
• روش های درمانی با کمک والدین
• آموزش مهارت های اجتماعی

بهترین روش درمانی برای درمان کودکان اوتیسم، اغلب درمانى است كه نيازهاى خاص هر کودک را برطرف کرده و علائمى را که در زندگی روزمره، مانع از عملكرد بهینه او مى‌شوند را كاهش مى‌دهد.

با مطالعه مطلب زیر با اهمیت کاردرمانی برای کودکان اوتیسم و امکانات کلینیک اوتیسم مرکز جامع تواتبخشی ایران آشنا شوید: کلینیک کاردرمانی اوتیسم ، نقش کاردرمانی جسمی و ذهنی در اوتیسم | مرکز جامع توانبخشی ایران

در ابتدا می‌بایست یک ارزیابی جامع با در نظر ‏گرفتن همه‎ ‎متغیرهایی ‎که‎ ‎بر زندگی‎ ‎کودک ‎اوتیسم‎ ‎تاثیر می‌گذارند،‎ ‎انجام شود تا اختلالات کودک به صورت کامل مشخص شود. ‏سپس متناسب با آنها، برنامه درمانی به کودک ارائه شود. برخی از متخصصین برای همه کودکان از یک برنامه درمانی ثابت استفاده می‌کنند؛ در حالیکه هیچ دو کودکی که در طیف اوتیسم قرار دارند شبیه به هم نبوده و لازم است که برنامه درمانی هر کودک متناسب با نیازها و مشکلات خاص او برنامه ریزی و اجرا شود. درمان اوتیسم، یک کار تیمی بوده و به تخصص‌های مختلفی نیاز دارد. آنچه بسیار اهمیت دارد این است که درمان به صورت تیمی و در یک راستا برای کودک اجرا شود تا بتوان به بهبود هر چه بیشتر کودک کمک کرد.

سخن آخر

تاخیرهای رشدی و تکاملی هنگامی رخ می دهند که کودک به یکی از نقاط عطف رشدی و تکاملی در سن مورد نظر نرسد.
گاهی اوقات، این تاخیرها می‌توانند نشانه ای از اختلال اوتیسم در کودک باشند. مشکلاتی مانند مشکلات ژنتیکی، شنوایی، بینایی و یا سایر مشکلات زمینه‌ای نیز ممکن است موجب تاخیر در رشد و تکامل کودک شوند. چنانچه والدین و یا مراقبان کودک نگران روند رشد و تکامل کودک خود هستند، می‌بایست برای بررسی و معاینه دقیق تر با پزشک متخصص اطفال کودک خود صحبت و مشورت کنند تا علت بررسی و در صورت نیاز، مراجعه به سایر متخصصان و اقدامات درمانی و حمایتی برای کودک آغاز شود.

سوالات متداول

ترجمه توسط تیم پژوهشی بخش کاردرمانی جسمی و کلینیک اوتیسم مرکز جامع توانبخشی ایران